Từ một nghề mới du nhập vào làng cách đây vài chục năm, sản xuất két bạc đã trở thành ngành nghề chủ lực, giúp nhiều hộ dân thôn Đại Tự, xã Hoài Đức, Hà Nội vươn lên làm giàu. Thế nhưng, phía sau sự nhộn nhịp của những xưởng sản xuất là bài toán mặt bằng ngày càng nan giải, khi phần lớn cơ sở vẫn khó mở rộng quy mô, nâng cao sản lượng.
Từ “nghề mới” thành “nghề làm giàu”
Trước đây, bên cạnh sản xuất nông nghiệp, người dân Đại Tự từng gắn bó với nghề dệt. Tuy nhiên, khi cơ chế bao cấp thay đổi, nghề dệt dần mai một, buộc người dân phải tìm hướng sinh kế mới. Theo bà Đinh Thị Nới, nguyên Chi hội trưởng Hội làng nghề cơ khí, mộc dân dụng, mỹ nghệ Đại Tự, bước ngoặt đến vào khoảng giữa thập niên 1990, khi ông Đỗ Văn Bản - một người con của làng sau thời gian làm nghề cơ khí ở Hà Nội đã đưa nghề làm két bạc về quê.
Từ những người học việc ban đầu, nghề dần lan rộng, hình thành các cơ sở sản xuất riêng của người dân địa phương. Cứ như vậy, từ một vài xưởng nhỏ, nghề làm két bạc phát triển thành hoạt động sản xuất quy mô lớn, kéo theo sự hình thành của hàng loạt doanh nghiệp, cơ sở cơ khí và các ngành nghề phụ trợ.
Năm 2007, Đại Tự được UBND tỉnh Hà Tây (cũ) công nhận là làng nghề cơ khí và mộc dân dụng. Sau khi được công nhận, nghề làm két bạc ngày càng phát triển và trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế của người dân. Đến nay, trong làng có hơn 100 xưởng sản xuất két bạc, tạo việc làm thường xuyên cho hàng nghìn lao động tại địa phương và các vùng lân cận. Nhiều doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư hàng chục tỷ đồng để mua sắm máy móc, mở rộng nhà xưởng, nâng cao năng lực sản xuất.
Sức sống của nghề thể hiện rõ qua quy mô thị trường. Những chiếc két bạc mang thương hiệu Đại Tự không chỉ có mặt tại Hà Nội mà còn được tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước, đồng thời xuất khẩu sang Lào, Campuchia.
Điều đáng nói là nghề làm két bạc không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn hình thành cả một hệ sinh thái kinh tế ngay trong làng. Từ các cơ sở sản xuất két bạc đã phát triển thêm các dịch vụ cung cấp nguyên vật liệu, gia công cơ khí, vận chuyển, đóng gói... Người dân có thể làm việc ngay trên quê hương thay vì phải rời làng đi tìm việc ở nơi khác, với mức thu nhập phổ biến từ 10 - 12 triệu đồng mỗi tháng.
Bà Đinh Thị Nới cho biết, riêng doanh thu của các đơn vị tại điểm sản xuất két bạc tập trung đã đạt gần 300 tỷ đồng mỗi năm. Nhiều người dân từ chỗ chỉ quen với sản xuất nông nghiệp đã mạnh dạn đầu tư, trở thành chủ cơ sở, doanh nghiệp.
Sự phát triển của làng nghề cũng góp phần làm thay đổi diện mạo Đại Tự. Những ngôi nhà khang trang mọc lên, phương tiện vận tải phục vụ sản xuất ngày càng nhiều, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được nâng cao rõ rệt. Từ một vùng quê thuần nông, Đại Tự đã trở thành một không gian sản xuất sôi động, nơi nghề cơ khí và sản xuất két bạc trở thành động lực phát triển kinh tế địa phương.
Làng nghề lớn lên, mặt bằng ngày càng chật hẹp
Tuy nhiên, chính sự phát triển nhanh chóng của làng nghề cũng đặt Đại Tự trước một nghịch lý: nghề càng phát triển, nhu cầu về mặt bằng sản xuất càng lớn, trong khi quỹ đất dành cho sản xuất tập trung lại hạn chế.
Để giải quyết phần nào tình trạng thiếu mặt bằng, người dân đã tự dồn đổi đất để hình thành khu sản xuất tập trung. Khoảng 7,5 ha đất đã được sử dụng cho hoạt động sản xuất két bạc, tuy nhiên đây mới chỉ là giải pháp mang tính tình thế.
Khó khăn lớn nhất hiện nay là các cơ sở muốn mở rộng sản xuất nhưng không dễ tìm được mặt bằng phù hợp. Với đặc thù cơ khí, mỗi xưởng cần không gian cho máy móc, nguyên liệu, thành phẩm và phương tiện vận chuyển. Khi không thể mở rộng nhà xưởng, nhiều cơ sở chỉ duy trì sản xuất ở quy mô cầm chừng, khó tạo ra những bước phát triển đột phá.
Trong thời gian qua, các hộ làm nghề cùng chính quyền địa phương đang nỗ lực triển khai nhiều giải pháp tháo gỡ. Cùng với việc địa phương tích cực đề xuất và đẩy nhanh tiến độ quy hoạch Cụm công nghiệp làng nghề Đại Tự, các chủ cơ sở cũng chủ động sắp xếp lại không gian sản xuất, ứng dụng công nghệ gọn nhẹ để tối ưu hóa diện tích hiện có.
Các doanh nghiệp, hộ sản xuất đã chủ động trang bị đầy đủ bình chữa cháy, lắp đặt hệ thống cảnh báo khói tự động và xây dựng lối thoát hiểm thứ hai. Hệ thống nước cứu hỏa cũng được đầu tư, nhiều doanh nghiệp còn xây dựng đường ống nước cứu hỏa riêng để bảo đảm an toàn trong quá trình sản xuất.
Song song với đó, các cơ sở từng bước chuyển từ mô hình xưởng sản xuất tự phát sang tổ chức không gian khoa học hơn. Khu vực cắt gọt cơ khí, dập định hình, phun sơn và lắp ráp được tách biệt nhằm giảm tiếng ồn, hạn chế bụi và nâng cao hiệu quả lao động. Việc đầu tư hệ thống mái che, thông gió công nghiệp giúp cải thiện môi trường làm việc, bảo đảm sức khỏe cho người lao động. Các xưởng quy mô lớn đã đầu tư hệ thống dập bụi bằng màng nước, buồng phun sơn khép kín có màng lọc than hoạt tính để xử lý khí thải trước khi xả ra môi trường…
Việc chủ động chuẩn hóa các tiêu chuẩn về phòng cháy chữa cháy, môi trường và hạ tầng không chỉ giúp làng nghề giảm áp lực trước mắt, mà còn là bước chuẩn bị quan trọng để các hộ dân sẵn sàng di dời vào cụm công nghiệp làng nghề tập trung khi được đầu tư xây dựng.
Cần một không gian mới cho làng nghề
Ông Nguyễn Tuấn Sửu, Phó Chủ nhiệm HTX nông nghiệp Đoàn Kết của thôn Đại Tự cho biết, nghề sản xuất két bạc đã làm thay đổi đáng kể đời sống kinh tế - xã hội của địa phương. Khi sản xuất đã vượt khỏi quy mô hộ gia đình, để đảm bảo cho việc tiếp tục phát triển, các hộ đã tự tìm hướng mở rộng mặt bằng. Trên khu đất 7,5 ha mà tỉnh Hà Tây công nhận làng nghề năm 2007, đất đai đã được chuyển đổi sang đất phi nông nghiệp và đóng thuế từ nhiều năm nay.
“Rất nhiều hộ đã chuyển đổi và đóng thuế phi nông nghiệp như hộ ông Đinh Doãn Sơn, ông Nguyễn Văn Thắng, ông Dương Văn Tiến, bà Đinh Thị Huyên, hộ Đoàn Kiều Hoa... Hiện nay, các cơ sở, doanh nghiệp đều mong muốn có mặt bằng ổn định để phát triển sản xuất”, ông Sửu cho biết.
Đại diện một hộ sản xuất cũng cho hay, do Cụm công nghiệp làng nghề Đại Tự triển khai chậm, nhiều cơ sở lo ngại đầu tư xây dựng nhà xưởng sẽ vướng vào quy hoạch, phải phá dỡ, sẽ gây thiệt hại cho họ. Khi có mặt bằng ổn định, các doanh nghiệp sản xuất sẽ có thêm cơ hội đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Câu chuyện của làng nghề Đại Tự không chỉ là câu chuyện về những chiếc két bạc mà đó còn là câu chuyện về khả năng biến một nghề mới thành sinh kế, biến những người nông dân thành những người làm kinh doanh và biến một vùng quê thành không gian sản xuất năng động. Thách thức hiện nay là làm sao để sự phát triển ấy có thể tiếp tục mà không phải đánh đổi bằng sự quá tải của không gian sống. Một làng nghề muốn phát triển bền vững không chỉ cần thị trường, vốn và lao động, mà còn cần một không gian sản xuất phù hợp. Và với Đại Tự, tháo gỡ bài toán mặt bằng chính là chìa khóa để nghề làm két bạc tiếp tục phát huy vai trò đối với kinh tế địa phương trong những năm tới.
