Người phát ngôn Tổng thư ký Liên hợp quốc Stéphane Dujarric cho biết, một nhóm công tác thuộc Bộ Hỗ trợ Hoạt động Liên hợp quốc sẽ giám sát quá trình rút tài sản, phương tiện và bàn giao thiết bị của các quốc gia đóng góp quân sự.
Bất đồng Mỹ - Nga khiến MINURSO chấm dứt hoạt động
Tổng thư ký António Guterres bày tỏ quan ngại về tình hình an ninh tại Tây Sahara, cảnh báo nguy cơ căng thẳng quân sự gia tăng. Ông kêu gọi "tất cả các bên kiềm chế tối đa và tránh những hành động có thể làm tăng thêm căng thẳng hoặc làm tổn hại đến ổn định khu vực".
Ông Guterres nhấn mạnh việc chấm dứt hoạt động của MINURSO không làm mất đi "quyền tự quyết bất khả xâm phạm" của người Sahrawi. Các nỗ lực trung gian chính trị vẫn tiếp tục dưới sự chủ trì của Đặc phái viên Liên hợp quốc Staffan de Mistura.
Bế tắc tại Hội đồng Bảo an xuất hiện trong cuộc họp ngày 30/10, khi Nga phủ quyết dự thảo do Mỹ soạn thảo. Văn bản đề xuất coi kế hoạch tự trị dưới chủ quyền Morocco là giải pháp khả thi duy nhất cho tranh chấp Tây Sahara, đồng thời thu hẹp quy mô và đổi tên MINURSO, hướng tới chấm dứt hoàn toàn nhiệm vụ vào ngày 30/4/2027.
Tranh cãi về quyền tự quyết của người Sahrawi
Tên MINURSO là chữ viết tắt của Phái bộ Liên hợp quốc về Trưng cầu Dân ý tại Tây Sahara. Trong đó, chữ R đại diện cho từ "Referendum", nghĩa là trưng cầu dân ý. Đây là nội dung cốt lõi trong kế hoạch hòa bình năm 1991 do Liên hợp quốc làm trung gian, theo đó người dân Tây Sahara được lựa chọn giữa độc lập và sáp nhập vào Morocco.
Mỹ cho rằng cuộc trưng cầu dân ý đã bế tắc suốt nhiều thập kỷ, do các bên không thống nhất được danh sách cử tri. Washington muốn chuyển trọng tâm sang kế hoạch tự trị của Morocco và đề xuất bỏ chữ R khỏi tên phái bộ, nhằm phản ánh định hướng mới.
Đại sứ Mỹ Mike Waltz chỉ trích việc phản đối dự thảo, cho rằng Nga muốn "giữ lại chữ 'R' cho trưng cầu dân ý trong tên gọi của phái bộ, dù Liên hợp quốc đã không chuẩn bị tổ chức cuộc bỏ phiếu này trong nhiều thập kỷ". Ông nói thêm: "Các quan chức Liên hợp quốc đã nói với chúng ta về thực tế này trong 30 năm qua".
Ngược lại, Đại sứ Nga Vassily Nebenzia cho rằng đề xuất của Mỹ mặc nhiên định hướng kết quả đàm phán theo phương án có lợi cho Morocco, đồng thời làm suy yếu quyền lựa chọn của người Sahrawi. "Chúng tôi nhấn mạnh thực tế rằng Hội đồng Bảo an không thể tự động ấn định trước các vấn đề liên quan đến chủ quyền", ông nói.
"Hội đồng Bảo an không được có một cách tiếp cận phiến diện như vậy. Vì vậy, chúng tôi buộc phải ngăn chặn việc thông qua dự thảo", ông Nebenzia tuyên bố.
Dự thảo đối lập do Nga đề xuất, nhằm gia hạn MINURSO thêm một năm, cũng không được thông qua khi chỉ nhận được hai phiếu thuận và 11 phiếu trắng. Nhiệm kỳ của phái bộ vì thế kết thúc ngày 31/10 mà không có thỏa thuận thay thế.
Tây Sahara trở thành vùng lãnh thổ tranh chấp sau khi Tây Ban Nha rút khỏi đây vào năm 1975 và Morocco tiến hành sáp nhập. Động thái này dẫn đến xung đột với Mặt trận Polisario, lực lượng đấu tranh thành lập quốc gia độc lập cho người Sahrawi.
Năm 1991, Liên hợp quốc làm trung gian đạt thỏa thuận ngừng bắn và thành lập MINURSO nhằm giám sát hòa bình, chuẩn bị tổ chức trưng cầu dân ý về quyền tự quyết. Tuy nhiên, kế hoạch bỏ phiếu liên tục đình trệ do hai bên không thống nhất được danh sách cử tri.
Trong 35 năm hoạt động, MINURSO tiêu tốn hơn 1,7 tỷ USD, với ngân sách thường niên có thời điểm lên tới 62 triệu USD và khoảng 155 nhân sự quân sự. Phái bộ cũng ghi nhận 20 nhân viên Liên hợp quốc thiệt mạng khi làm nhiệm vụ.
Morocco hoan nghênh, các bên phản đối
Việc MINURSO chấm dứt hoạt động vấp phải phản ứng trái chiều. Morocco hoan nghênh quyết định này, coi đây là "bước phát triển quan trọng", giúp chấm dứt việc phái bộ bị biến thành "công cụ quốc tế hóa tranh chấp". Nước này đồng thời yêu cầu nhân sự và trang thiết bị của Liên hợp quốc rời khỏi khu vực phía nam trong những ngày tới.
Ngược lại, Mặt trận Polisario và Algeria phản đối diễn biến trên. Đại diện Polisario Sidi Omar cho rằng, dự thảo của Mỹ đã tìm cách "phá hỏng nền tảng của tiến trình hòa bình Liên hợp quốc" và "đe dọa hòa bình khu vực và quốc tế". Bộ Ngoại giao Algeria cũng bày tỏ tiếc nuối, cáo buộc Washington thể hiện "sự thiên vị thái quá" đối với Morocco.
Giao tranh cường độ thấp giữa Morocco và Mặt trận Polisario đã tái diễn từ tháng 11/2020. Tổ chức Oxfam cảnh báo việc thiếu lực lượng gìn giữ hòa bình có thể đe dọa nghiêm trọng an toàn của hàng chục nghìn người tị nạn Sahrawi tại các trại ở Tindouf, Algeria.
