Cuối tuần qua, nhiệt độ tại nhiều khu vực ở Đức, Cộng hòa Séc và Ba Lan lên tới 40 độ C, khiến hoạt động giao thông bị đình trệ. Tại Pháp, nhiệt độ có nơi lên tới 44 độ C trước khi các cơn bão mạnh xuất hiện. Ước tính khoảng 1.000 người đã thiệt mạng.
Theo các nhà khoa học, những hình ảnh này có thể sẽ xuất hiện thường xuyên hơn trong tương lai.
Nghiên cứu của tổ chức World Weather Attribution (WWA) cho thấy, đợt nắng nóng cực đoan như hiện nay có khả năng xảy ra cao gấp hàng chục đến hàng trăm lần so với năm 2003 và gần như không thể xuất hiện cách đây 50 năm. Chỉ riêng đợt nắng nóng mùa hè năm ngoái đã khiến khoảng 2.300 người tử vong do các tác động liên quan đến biến đổi khí hậu tại 12 quốc gia châu Âu.
Tiến sĩ Hans Kluge, Giám đốc khu vực châu Âu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cảnh báo tử vong do nắng nóng nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một đặc điểm của quá trình Trái đất ấm lên. Theo ông, từ những năm 1990 đến nay, số ca tử vong do nắng nóng tại châu Âu đã tăng trung bình 52 ca trên mỗi một triệu dân mỗi năm và xu hướng này chưa có dấu hiệu đảo chiều.
Vì sao nắng nóng ngày càng khắc nghiệt?
Theo các chuyên gia, những đợt nắng nóng cực đoan đang dần trở thành "bình thường mới".
Tiến sĩ Akshay Deoras, Đại học Reading, cho biết nhiệt độ trong các đợt nắng nóng hiện nay cao hơn khoảng 3,5 độ C so với đợt nắng nóng năm 1976 và cao hơn khoảng 2 độ C so với năm 2003.
Ông ví hiện tượng này giống như việc "dịch vạch xuất phát đến gần vạch đích", khiến các kỷ lục nhiệt độ cực đoan dễ bị phá vỡ hơn. Nguyên nhân cốt lõi vẫn là sự nóng lên toàn cầu.
Theo Cơ quan Giám sát Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, châu Âu đã nóng lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu kể từ những năm 1980.
WWA dự báo nếu lượng khí thải vẫn duy trì ở mức hiện nay, các đợt nắng nóng có quy mô tương tự mùa hè năm nay sẽ xuất hiện vài thập kỷ một lần. Những gì đang diễn ra hiện nay có thể phản ánh một mùa hè điển hình của châu Âu vào giữa thế kỷ XXI.
Điều gì khiến châu Âu nóng lên nhanh hơn?
Các chuyên gia cho rằng, nguyên nhân trực tiếp là hiện tượng "vòm nhiệt" - hệ thống áp suất cao bị mắc kẹt trong nhiều ngày hoặc nhiều tuần, giữ khối không khí nóng tại một khu vực.
Hiện tượng này vốn không mới, nhưng nền nhiệt trung bình của châu Âu đã tăng đáng kể, khiến cùng một kiểu thời tiết giờ đây tạo ra mức nhiệt cao hơn nhiều so với trước đây.
Giáo sư Hannah Cloke, Đại học Reading, cho biết những gì châu Âu đang trải qua là hệ quả của lượng khí thải tích lũy trong nhiều thập kỷ. Hệ thống khí hậu cần thời gian để phản ứng, vì vậy thế giới hiện mới bắt đầu cảm nhận rõ tác động của lượng khí nhà kính phát thải từ quá khứ.
Báo cáo Tình trạng Khí hậu châu Âu 2025 của Copernicus cũng ghi nhận hơn 95% diện tích lục địa có nhiệt độ trung bình năm ngoái cao hơn mức thông thường. Báo cáo đồng thời cho thấy các sông băng ở dãy Alps tan chảy ở mức kỷ lục và nhiệt độ bề mặt biển quanh châu Âu cao nhất từ trước đến nay.
Các nhà khoa học nhận định châu Âu nhiều khả năng sẽ tiếp tục nóng lên nhanh hơn phần còn lại của thế giới trong nhiều thập kỷ tới.
Có thể đảo ngược tình trạng này không?
Theo các chuyên gia, câu trả lời là chỉ một phần.
Giáo sư Cloke cho biết một số tác động đã không thể đảo ngược, điển hình là các sông băng ở dãy Alps đã thu hẹp đến mức không thể phục hồi. Nguồn nước từ các sông băng cung cấp cho nhiều con sông lớn ở châu Âu cũng đã giảm vĩnh viễn.
Dù vậy, vẫn còn cơ hội hạn chế những tác động nghiêm trọng hơn. "Mỗi tấn khí thải được cắt giảm đều làm thay đổi khả năng xảy ra các hiện tượng cực đoan trong tương lai", bà Cloke nhấn mạnh.
Theo bà, những quyết định được đưa ra ngay hôm nay sẽ quyết định liệu các thế hệ sau chỉ phải đối mặt với những mùa hè nóng hơn hay sẽ phải sống trong điều kiện vượt quá khả năng thích ứng.
Tác động đến sức khỏe ngày càng nghiêm trọng
Nắng nóng cực đoan đang gây sức ép ngày càng lớn lên sức khỏe cộng đồng.
Theo Lancet Countdown Europe, khoảng 62.000 người tại châu Âu đã tử vong do nắng nóng chỉ trong năm 2024 và con số này có thể tăng mạnh vào năm 2050 nếu không có các biện pháp ứng phó hiệu quả.
Ông Hans Kluge cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến châu Âu dễ tổn thương là phần lớn nhà ở được xây dựng để giữ nhiệt trong mùa đông chứ không phải để tản nhiệt vào mùa hè.
Ông kêu gọi các quốc gia coi nắng nóng là một rủi ro có thể dự báo trước, tương tự như dịch cúm mùa đông, thay vì chỉ ứng phó khi khủng hoảng đã xảy ra.
Theo ông, việc xác định và bảo vệ những nhóm dễ tổn thương, đặc biệt là người cao tuổi sống một mình, trước khi nắng nóng xuất hiện sẽ hiệu quả hơn nhiều so với các biện pháp ứng phó sau đó.
