Hà Nội có nhiều lợi thế nhưng chưa chuyển hóa tương xứng
Trình bày tham luận tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ III năm 2026 (CEF III) chiều 8/10, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng Hà Nội đang sở hữu hệ thống lợi thế mà không nhiều địa phương có được.
Theo ông, với vai trò Thủ đô và trung tâm của vùng, Hà Nội có khả năng tập trung nhiều nguồn lực quan trọng như chính sách, thị trường, tri thức và nhân tài. Thành phố đồng thời có nền tảng văn hiến, lịch sử, văn hóa, quy mô kinh tế lớn và là một trong những đầu mối hội nhập quốc tế quan trọng của Việt Nam.
Tuy nhiên, PGS.TS Trần Đình Thiên lưu ý lợi thế chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành năng lực phát triển. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, điều quan trọng không phải chỉ là có nguồn lực, mà là khả năng kết nối và khai thác các nguồn lực đó để tạo ra sản phẩm, thị trường và những giá trị mới.
Dư địa tăng trưởng của Hà Nội, theo ông, vẫn còn rất lớn. Giai đoạn 2020-2024, GRDP của Thủ đô tăng bình quân 5,79%/năm, thấp hơn Hải Phòng, Hưng Yên và Quảng Ninh trong cùng nhóm so sánh.
Điều này đặt ra câu hỏi: Vì sao một địa phương có vị thế đặc biệt, tập trung nguồn lực và nhân lực chất lượng cao nhưng tốc độ tăng trưởng chưa tương xứng với tiềm năng?
PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng điểm nghẽn nằm ở khả năng tổ chức và phát huy nguồn lực.
Hà Nội có lợi thế lớn về nhân lực khi tỷ lệ lao động qua đào tạo năm 2024 đạt 53,9%, cao hơn đáng kể mức 28,4% của cả nước, 37,5% của TP.HCM, 38% của Hải Phòng và 42,4% của Quảng Ninh.
Dù vậy, theo ông, bằng cấp mới chỉ là điều kiện nền tảng. Điều quyết định là con người có được trao nhiệm vụ, cơ hội và không gian đủ lớn để biến năng lực thành giá trị hay không. Một nghịch lý Hà Nội cần giải quyết là có nguồn nhân lực tốt nhưng chưa tạo đủ không gian để nguồn nhân lực đó đóng góp tương xứng cho nền kinh tế.
Một vấn đề khác nằm ở quy mô doanh nghiệp. Năm 2024, doanh nghiệp có dưới 10 lao động chiếm tới 77,8%, nhóm 10-49 lao động chiếm 18,3%, trong khi doanh nghiệp có từ 50 lao động trở lên chỉ chiếm 3,8%.
Đáng chú ý, trong giai đoạn 2015-2024, số lượng doanh nghiệp tăng 56,7% nhưng số lao động chỉ tăng 19,9%. Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, đây là dấu hiệu cho thấy Hà Nội không chỉ cần tạo điều kiện để doanh nghiệp gia nhập thị trường mà quan trọng hơn là mở đường để doanh nghiệp lớn lên.
“Vấn đề của Hà Nội vì thế không chỉ là thành lập thêm doanh nghiệp mà phải tạo điều kiện để doanh nghiệp lớn lên, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và trở thành lực lượng dẫn dắt thị trường”, ông nhấn mạnh.
PGS.TS Trần Đình Thiên cũng cho rằng hạ tầng cần được xem là một bộ phận của chính sách phát triển doanh nghiệp. Ùn tắc làm tăng chi phí và thời gian logistics, ngập úng gây gián đoạn sản xuất, kinh doanh, còn ô nhiễm làm giảm chất lượng sống và khả năng thu hút, giữ chân lao động chất lượng cao. Tất cả những yếu tố này cuối cùng đều chuyển thành chi phí đối với doanh nghiệp.
Hà Nội cần tạo “đất diễn” để nhân tài, doanh nghiệp tạo ra giá trị
Từ thực tế trên, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng Hà Nội cần thay đổi cách tiếp cận trong thu hút và sử dụng nhân tài. Thay vì chủ yếu dựa vào bằng cấp hay danh hiệu, thành phố cần tạo ra những nhiệm vụ đủ lớn để thu hút người giỏi, đồng thời có cơ chế kiểm chứng năng lực bằng kết quả thực tế.
Theo đề xuất của ông, nhân tài có thể được lựa chọn dựa trên năng lực, sau đó được trao điều kiện để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể trong khoảng 12-24 tháng. Đi cùng với đó là người sử dụng kết quả, dữ liệu, thiết bị, quyền hạn và cơ chế trả công phù hợp.
Với kinh tế số, mục tiêu đến năm 2030 được nêu trong Chương trình 04 là kinh tế số chiếm 40% GRDP. Tuy nhiên, ông cho rằng để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội không thể chỉ tập trung vào công nghệ mà cần hình thành hệ sinh thái đủ mạnh, nơi doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và nhà đầu tư cùng tham gia giải quyết những bài toán lớn của đô thị.
Trong khi đó, công nghiệp văn hóa là lĩnh vực Hà Nội có lợi thế đặc biệt nhờ bề dày lịch sử, văn hóa và bản sắc. Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, thành phố cần biến các tài nguyên này thành giá trị kinh tế thông qua một chuỗi hoàn chỉnh, từ tài nguyên văn hóa, thiết kế, bản quyền đến sản xuất nội dung, phân phối, trải nghiệm và tái đầu tư sáng tạo.
“Đây cũng là cách tiếp cận giúp Hà Nội biến lợi thế về văn hiến, lịch sử và bản sắc thành các sản phẩm có khách hàng, doanh thu và thị trường ngoài Thủ đô”, ông nói.
Theo vị chuyên gia, để bắt đầu quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, Hà Nội cần tập trung vào ba quyết định.
Một là mở rộng không gian cho quyền hành động, dữ liệu, hạ tầng và mặt bằng. Hai là giao những nhiệm vụ đủ lớn cho nhân tài, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu cùng giải quyết. Ba là gắn trách nhiệm với sản phẩm và giá trị tạo ra, thay vì chỉ đánh giá dựa trên quá trình hay lượng nguồn lực được sử dụng.
“Thủ đô phải xây dựng được năng lực tổ chức nguồn lực, tạo ra những nhiệm vụ đủ lớn, trao quyền đi cùng trách nhiệm và hình thành các hệ sinh thái mà doanh nghiệp, nhân tài, trường viện và Nhà nước có thể cùng tạo ra giá trị”, PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.
