Những định hướng mới không chỉ dừng ở việc củng cố quy mô, mà còn hướng tới thay đổi cách tiếp cận, tạo cơ chế đủ mạnh để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng nòng cốt trong các ngành, lĩnh vực chiến lược.
Nghị quyết 79 về phát triển doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng tạo ra những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận và tổ chức lại khu vực này. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, việc lựa chọn đúng doanh nghiệp, thiết kế chính sách phù hợp và bảo đảm sự phối hợp hài hòa với khu vực kinh tế tư nhân là những vấn đề then chốt cần được làm rõ.
Xung quanh những điểm mới, cơ chế thực thi cũng như định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới, phóng viên Nhà báo và Công luận đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Minh Thảo, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương.
+ Thưa bà, Nghị quyết 79 về phát triển doanh nghiệp nhà nước vừa được ban hành đã thay đổi cách tiếp cận đối với khu vực này như thế nào?
- Trong nền kinh tế nhà nước có rất nhiều thành tố, trong đó doanh nghiệp nhà nước là một cấu phần quan trọng. Tại Nghị quyết 79, Bộ Chính trị đưa ra nhiều nhóm giải pháp nhằm nâng cao vai trò của khu vực này theo hướng dẫn dắt và thúc đẩy phát triển kinh tế.
Để hiện thực hóa Nghị quyết 79, Chính phủ cũng đã ban hành chương trình hành động với các nhóm nội dung và giải pháp cụ thể. Có thể thấy, các giải pháp không chỉ dừng ở một vài nhóm như thường được nhắc đến, mà được triển khai khá toàn diện. Riêng đối với doanh nghiệp nhà nước, có thể khái quát thành 4 nhóm lớn.
Thứ nhất là nhóm giải pháp về phát triển và củng cố, bảo đảm cân đối hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với các vấn đề an sinh xã hội, đồng thời gắn với khoa học công nghệ. Thứ hai là nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị trong hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Thứ ba là nhóm liên quan đến cơ cấu lại vốn, sắp xếp và đổi mới doanh nghiệp. Và thứ tư là nhóm giải pháp nhằm tạo nền tảng cho doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt.
Trong các nhóm này, có thể nhấn mạnh một số giải pháp then chốt mang tính đột phá. Chẳng hạn, việc xác định danh mục các doanh nghiệp nhà nước mạnh, có quy mô lớn, giữ vai trò dẫn dắt trong những ngành, lĩnh vực chiến lược của nền kinh tế. Trên cơ sở danh mục này, Nhà nước sẽ xây dựng các cơ chế, chính sách phù hợp để hỗ trợ, từ đó tạo động lực lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.
+ Những cơ chế hỗ trợ này sẽ được triển khai ra sao, thưa bà?
- Một trong những nội dung quan trọng là tăng cường quy mô vốn cho các doanh nghiệp nhà nước chủ lực. Việc bổ sung vốn có thể thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, ví dụ như cho phép doanh nghiệp giữ lại một phần lợi nhuận sau thuế, hoặc áp dụng các cơ chế tài chính linh hoạt hơn.
Bên cạnh đó, Nghị quyết cũng đề cập đến các cơ chế đặc thù như cho phép thuê chuyên gia, nhà quản lý có trình độ cao trong một số tập đoàn, tổng công ty lớn; xây dựng và sử dụng hiệu quả các quỹ khoa học công nghệ, quỹ đầu tư; hay các chính sách hỗ trợ đối với những dự án đầu tư lớn, dự án mang tính chiến lược, kể cả đầu tư ra nước ngoài theo nhiệm vụ chính trị.
Ngoài ra, với những lĩnh vực mà Nhà nước không cần nắm giữ, sẽ tiếp tục thực hiện thoái vốn. Đồng thời, một định hướng đáng chú ý là phát triển và tái cơ cấu Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) theo hướng trở thành một quỹ đầu tư quốc gia hoạt động chuyên nghiệp, tương tự mô hình của một số quốc gia trên thế giới.
+ Như vậy, không phải tất cả doanh nghiệp nhà nước đều được hưởng cơ chế đặc thù, đúng không thưa bà. Vậy tiêu chí lựa chọn sẽ như thế nào?
- Đúng vậy, không phải mọi doanh nghiệp nhà nước đều được áp dụng cơ chế đặc biệt. Hiện nay, hệ thống pháp luật đã có đầy đủ quy định điều chỉnh hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Các cơ chế đặc thù chỉ áp dụng cho một số doanh nghiệp nhất định.
Đó là những doanh nghiệp có quy mô lớn, có thế mạnh rõ ràng hoặc giữ vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược. Các tiêu chí cụ thể sẽ do Chính phủ quy định chi tiết. Trên cơ sở đó, sẽ xác định danh mục doanh nghiệp thuộc nhóm “doanh nghiệp nhà nước mạnh”, từ đó áp dụng các chính sách ưu đãi phù hợp.
+ Thực tế cho thấy, quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước thời gian qua chưa tạo được nhiều đột phá. Theo bà, đâu là điểm nghẽn lớn nhất và có nên tiếp tục sắp xếp lại theo hướng sáp nhập, chuyển giao hay thoái vốn?
- Nghị quyết đã nêu khá rõ quan điểm: Nhà nước chỉ tham gia vào những lĩnh vực mà khu vực tư nhân không làm hoặc làm không hiệu quả, hoặc những lĩnh vực mang tính chiến lược. Trên cơ sở đó, các giải pháp tái cơ cấu cũng đã được đề cập cụ thể.
Với những doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả, cần thực hiện thoái vốn hoặc chuyển về các tổ chức như SCIC. Đồng thời, có thể thực hiện sáp nhập các doanh nghiệp cùng ngành nghề để tạo quy mô lớn hơn và nâng cao hiệu quả hoạt động.
Đối với phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp mà tỷ lệ nắm giữ dưới 50%, có thể lựa chọn một trong ba phương án: sáp nhập vào doanh nghiệp nhà nước cùng ngành; chuyển về SCIC; hoặc chuyển về các công ty đầu tư vốn nhà nước ở địa phương. Vấn đề quan trọng là cần xác định rõ lộ trình và thời hạn thực hiện các giải pháp này.
Có thể nói, điểm mới đáng chú ý là việc tập trung vào tăng quy mô vốn và áp dụng một số cơ chế linh hoạt như thuê tổng giám đốc, giám đốc chuyên nghiệp đối với một số doanh nghiệp, thay vì áp dụng đồng loạt.
+ Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân và hội nhập sâu rộng, doanh nghiệp nhà nước nên tái cơ cấu theo hướng nào để vừa phát huy vai trò, vừa không cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân?
- Vấn đề cốt lõi vẫn là xác định đúng những doanh nghiệp mà Nhà nước thực sự cần nắm giữ. Đó phải là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực liên quan đến an ninh quốc phòng, hoặc những lĩnh vực mà nếu được đầu tư đúng mức có thể tạo ra tác động lan tỏa lớn, thậm chí vươn ra tầm quốc tế.
Khi những doanh nghiệp này được đầu tư và phát triển, họ sẽ đóng vai trò dẫn dắt, kết nối và thúc đẩy sự phát triển của các khu vực khác, trong đó có khu vực kinh tế tư nhân. Vì vậy, chính sách phát triển doanh nghiệp nhà nước không làm giảm cơ hội của khu vực tư nhân, mà ngược lại còn tạo động lực để hai khu vực cùng phát triển.
Thực tế, doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân không phải là hai khu vực loại trừ nhau, mà có tính bổ trợ. Khi doanh nghiệp nhà nước tham gia vào các chuỗi liên kết, khu vực tư nhân cũng được hưởng lợi và tiếp tục được hỗ trợ bởi các chính sách thúc đẩy kinh tế tư nhân.
Do đó, việc phát triển doanh nghiệp nhà nước cần đặt trong tổng thể phát triển chung của nền kinh tế, bảo đảm tính kết nối, lan tỏa và không tạo ra sự cạnh tranh không cần thiết với khu vực tư nhân, đặc biệt ở những lĩnh vực mà thị trường có thể vận hành hiệu quả.
+ Trân trọng cảm ơn bà!
