Với tư duy kiến tạo, Nghị quyết số 79-NQ/TW vừa được Bộ Chính trị ban hành đã mở ra không gian phát triển cho kinh tế nhà nước nhằm đưa 1-3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Trong dòng chảy của kỷ nguyên vươn mình, khi thế giới đang chứng kiến những cuộc tái cấu trúc chuỗi cung ứng và cạnh tranh chiến lược gay gắt, việc củng cố nội lực quốc gia trở thành mệnh lệnh sống còn. Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị (Nghị quyết) ra đời không chỉ là một văn bản định hướng kinh tế thuần túy, mà chính là “cú hích” thể chế mang tính bước ngoặt để tái định vị vai trò của kinh tế nhà nước.
Mở rộng không gian phát triển
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết 79 là yêu cầu các nguồn lực kinh tế Nhà nước phải được rà soát, thống kê, đánh giá và hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường; gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh việc tách bạch sử dụng nguồn lực Nhà nước trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ công, thực hiện nhiệm vụ chính trị với hoạt động sản xuất - kinh doanh.
Theo nhiều chuyên gia, đây là bước đổi mới quan trọng về tư duy. Khi nhiệm vụ chính trị, công ích được tách bạch rõ ràng khỏi hoạt động kinh doanh và được hạch toán minh bạch theo nguyên tắc thị trường, hiệu quả hoạt động của DNNN sẽ được đánh giá chính xác hơn.
Điều đó cũng có nghĩa, khi Nhà nước giao DNNN thực hiện nhiệm vụ chính trị thì phải bảo đảm nguồn lực tương ứng, không thể vừa giao nhiệm vụ vừa yêu cầu doanh nghiệp tự bù lỗ. Ngược lại, với hoạt động kinh doanh, DNNN phải chịu kỷ luật thị trường, được đo lường bằng năng suất, hiệu quả và khả năng sinh lời trên vốn. Đây là cơ sở để khắc phục tình trạng “vừa làm kinh doanh, vừa gánh chính sách” thiếu rõ ràng trong thời gian qua.
PGS.TS Trần Hoàng Ngân, giảng viên cao cấp Đại học Sài Gòn, ví von trước đây “chiếc áo” hành chính quá chật so với “cơ thể” kinh doanh, khiến DNNN bị kẹt giữa hai vai trò: một thực thể thị trường và một đơn vị chấp hành mệnh lệnh hành chính. Với tinh thần của Nghị quyết 79, những điểm nghẽn này được tháo gỡ, mở ra nhiều cơ hội mới cho DNNN phát triển đúng với chức năng của mình.
Dưới góc nhìn doanh nghiệp, lãnh đạo Tổng Công ty cổ phần Phát triển Khu công nghiệp SONADEZI cho rằng Nghị quyết 79 với nhiều điểm mới sẽ tạo cơ chế, chính sách cụ thể nhằm tăng quyền tự chủ cho DNNN, nhất là trong đầu tư, tài chính và tổ chức bộ máy. Đồng thời, Nghị quyết cũng đặt ra chính sách hỗ trợ phù hợp đối với doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ công ích, phục vụ an sinh xã hội. Theo vị lãnh đạo này, Nghị quyết 79 không chỉ là cơ hội mà còn là trách nhiệm để DNNN phát huy thế mạnh, đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Nghị quyết cũng nhấn mạnh tiếp tục tập trung đầu tư, phát triển một số tập đoàn kinh tế, DNNN quy mô lớn, đủ năng lực giữ vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược như: quốc phòng, an ninh; năng lượng; vận tải, logistics; tài chính - ngân hàng; khoa học công nghệ, điện tử viễn thông, hạ tầng số; khai thác, chế biến khoáng sản chiến lược; hóa chất; xây dựng, vật liệu xây dựng; nông, lâm nghiệp… Khi được trao quyền và có cơ chế bảo đảm nguồn lực, sự tham gia chủ động của DNNN trong các lĩnh vực này sẽ giúp mở đường, tạo lập thị trường, giảm rủi ro cho khu vực tư nhân, qua đó thúc đẩy phát triển đồng bộ toàn bộ hệ sinh thái kinh tế. Đáng chú ý, với các dự án trọng điểm quốc gia hoặc dự án đầu tư ra nước ngoài do cấp có thẩm quyền giao ngoài kế hoạch, Nhà nước có chính sách bảo đảm đủ vốn, hỗ trợ lãi suất và cung cấp tín dụng. Đây được xem là cơ chế quan trọng để DNNN yên tâm triển khai nhiệm vụ lớn, cả trong kinh doanh lẫn nhiệm vụ được giao.
Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng Nghị quyết 79 mang tính bước ngoặt, tạo nền tảng chiến lược để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045. Theo ông, Nghị quyết tạo khuôn khổ để kinh tế Nhà nước vừa bảo đảm ổn định, vừa dẫn dắt tăng trưởng và thu hút các thành phần kinh tế khác tham gia phát triển. Việc tái khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn tạo cơ sở chính trị – pháp lý vững chắc để DNNN yên tâm đầu tư, đổi mới.
Chuyển từ “quản lý” sang kiến tạo phát triển
Theo TS Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Chiến lược và Chính sách kinh tế (Bộ Tài chính), Nghị quyết số 79-NQ/TW đánh dấu sự thay đổi căn bản trong cách nhìn về vai trò DNNN. Nếu trước đây khu vực này được giao vị trí chủ đạo trên diện rộng, thì nay được định vị tập trung vào một số ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược, giữ vai trò tiên phong và dẫn dắt. Sự thay đổi này đòi hỏi cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp phải điều chỉnh tư duy đầu tư, tư duy quản trị và tầm nhìn phát triển, vận hành theo cơ chế thị trường nhưng vẫn gắn chặt với mục tiêu chiến lược quốc gia.
Hiện, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển kinh tế nhà nước, đồng thời hoàn thiện chương trình hành động của Chính phủ nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 79. Đây được xem là bước đi quan trọng để tạo hành lang pháp lý và dư địa thể chế cho DNNN phát huy vai trò mới.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Lê Quang Vũ, Ủy viên HĐTV Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) cho rằng, điều kiện tiên quyết để kinh tế nhà nước thật sự tiên phong là năng lực thực chất. Thực tiễn tại VEC cho thấy rõ điều này. Có thời điểm, vốn điều lệ doanh nghiệp chưa tới 1.000 tỷ đồng trong khi tổng tài sản vượt 100.000 tỷ đồng, dẫn tới “tắc nghẽn” cả về thể chế lẫn nguồn lực, gây khó khăn lớn trong huy động vốn và triển khai dự án. Bước ngoặt chỉ đến khi Quốc hội thông qua chủ trương tăng vốn điều lệ lên gần 40.000 tỷ đồng. Ngay sau đó, năng lực triển khai dự án được cải thiện rõ rệt, nhiều tuyến cao tốc lớn được đồng loạt triển khai từ đầu năm 2025 và tiếp tục mở rộng trong giai đoạn sau.
Từ kinh nghiệm này, đại diện VEC nhấn mạnh ba yếu tố then chốt: Vai trò kinh tế nhà nước phải gắn với năng lực cạnh tranh thật sự; hạ tầng giao thông là đòn bẩy trực tiếp cho tăng trưởng; và DNNN cần chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Đi cùng là yêu cầu phân cấp, phân quyền rõ ràng, chủ động về vốn và ứng dụng công nghệ quản trị hiện đại. Theo ông Vũ, Nhà nước không cần giữ vai trò ở mọi lĩnh vực, mà nên tập trung vào những ngành, lĩnh vực trụ cột; bảo đảm quyền tự chủ đi kèm minh bạch và trách nhiệm giải trình; tiếp tục sắp xếp, cổ phần hóa và hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.
Ở lĩnh vực năng lượng, ông Nguyễn Tài Anh, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, sau khi Nghị quyết số 79-NQ/TW được ban hành, tập đoàn đã điều chỉnh chiến lược theo định hướng “dẫn dắt, mở đường”. Việc vận hành theo nguyên tắc thị trường là yêu cầu xuyên suốt, trong đó cơ chế giá điện sẽ từng bước được hoàn thiện trên cơ sở khung pháp lý hiện hành như Luật Điện lực, các nghị định và thông tư hướng dẫn. EVN cũng kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều chỉnh chi phí minh bạch, hài hòa lợi ích; xây dựng giá điện theo tín hiệu thị trường nhưng vẫn bảo đảm an ninh năng lượng và khuyến khích sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả.
Cần cơ chế, chính sách đặc biệt
Theo các chuyên gia kinh tế, điểm nổi bật của Nghị quyết 79/NQ-TW là làm rõ khái niệm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong những ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược và vai trò dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển.
Từ định hướng này, vấn đề rất quan trọng trong quá trình triển khai thực hiện Nghị quyết 79/NQ-TW là xây dựng các cơ chế, chính sách đặc biệt và chương trình hành động cụ thể nhằm phát triển kinh tế nhà nước trong một không gian mới đã được mở rộng hơn. Trong đó, yêu cầu hoàn thiện thể chế về kinh tế nhà nước, tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh cũng như nguyên tắc quản lý, phát triển đối với các thành tố của kinh tế nhà nước; tháo gỡ được những điểm nghẽn, nút thắt trong tiếp cận nguồn lực nhà nước, có chế độ đãi ngộ thu hút nhân tài, chính sách bảo vệ cán bộ để phát huy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám dấn thân, dám chịu trách nhiệm.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thọ Đạt, có thể coi Nghị quyết 79/NQ-TW là bệ phóng thể chế mới để kinh tế nhà nước trở thành lực lượng mở đường, dẫn dắt và kiến tạo tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Thách thức lớn nhất trong việc thể chế hóa Nghị quyết 79/NQ-TW là làm thế nào chuyển hóa được tinh thần cải cách của Nghị quyết thành các quy định pháp luật đủ rõ, đủ mạnh, nhưng vẫn có sự linh hoạt cho quá trình thực thi, tránh tình trạng thiết kế chính sách theo hướng an toàn, nặng về kiểm soát rủi ro. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung trong các trường hợp không có yếu tố tham nhũng, vụ lợi và thiết lập quy trình xem xét độc lập, toàn diện, minh bạch để đánh giá bản chất vụ việc là sai sót khách quan hay vi phạm pháp luật nhằm xử lý đúng người, đúng tội. Đây là yếu tố rất quan trọng, đòi hỏi phải thật sự đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ “sợ sai” sang “quản trị rủi ro”.
Từ góc nhìn thực tiễn, Luật sư Nguyễn Hồng Chung, Chuyên gia chính sách đầu tư, Phó Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam cho rằng, để triển khai Nghị quyết 79/NQ-TW vào cuộc sống một cách hiệu quả và thực chất, cần tập trung vào những nhóm giải pháp mang tính chất nền tảng.
Đó là thống nhất tiêu chí xác định các lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược của kinh tế nhà nước, đồng thời rà soát lại danh mục nắm giữ vốn nhà nước theo tiêu chí đó. Đối với doanh nghiệp nhà nước, cần thực hiện chuẩn hóa hệ thống KPI và cơ chế công bố thông tin doanh nghiệp. Đồng thời, làm sạch và đồng bộ hóa dữ liệu về tài sản nhà nước, đất đai, vốn đầu tư nhà nước; xử lý dứt điểm các dự án thua lỗ, kém hiệu quả kéo dài để khôi phục niềm tin thị trường… Khi các giải pháp này được thực hiện hiệu quả sẽ giúp nền kinh tế phân bổ nguồn lực tốt hơn, củng cố niềm tin thị trường và kéo theo khu vực tư nhân cùng phát triển. Từ đó, góp phần quan trọng vào mục tiêu xây dựng nền kinh tế Việt Nam độc lập, tự chủ, phát triển nhanh và bền vững.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn cho biết, ngay sau khi Nghị quyết 79-NQ/TW được ban hành, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài chính đã chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng với tinh thần khẩn trương, nghiêm túc và trách nhiệm cao. Cụ thể, Bộ đã xây dựng Dự thảo Quyết định thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia triển khai Nghị quyết; Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế nhà nước; đồng thời xây dựng Dự thảo Nghị quyết của Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW.
Đến hết ngày 29/1, Bộ Tài chính đã nhận được ý kiến góp ý của 3/16 bộ, ngành và 15/34 địa phương. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các dự thảo, song cũng cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đẩy nhanh hơn nữa tiến độ tham gia ý kiến của các bộ, ngành, địa phương nhằm bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong quá trình triển khai.
Nhằm triển khai các giải pháp đề ra tại Nghị quyết một cách nhanh chóng, thực chất, khả thi và hiệu quả, Bộ Tài chính đã kiến nghị nhiều nội dung quan trọng. Trước hết, Bộ đề nghị các bộ, ngành, địa phương chưa tham gia ý kiến đối với Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội và Dự thảo Kế hoạch hành động của Chính phủ cần khẩn trương gửi ý kiến về Bộ Tài chính để tổng hợp, hoàn thiện và trình Chính phủ. Việc góp ý cần bám sát đầy đủ quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đã được nêu trong Nghị quyết 79-NQ/TW; trên cơ sở đó chủ động đề xuất các nhiệm vụ cụ thể, xác định rõ những văn bản pháp luật cần ban hành mới hoặc điều chỉnh, bổ sung, cũng như lộ trình và thời điểm hoàn thành.
Cùng với đó, Bộ Tài chính đề nghị các bộ, ngành, địa phương cử lãnh đạo tham gia Ban Chỉ đạo và Tổ giúp việc; các thành viên Ban Chỉ đạo sớm cho ý kiến bằng văn bản về Quy chế hoạt động của Ban Chỉ đạo để trình Trưởng Ban Chỉ đạo ký ban hành. Đồng thời, các bộ, ngành, địa phương cần chủ động thực hiện công tác thông tin, truyền thông về Nghị quyết, tạo sự lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội.
