PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Ngày Sách và Văn hóa đọc như một 'thiết chế mềm' nuôi dưỡng nền tảng tri thức xã hội

Nhân dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4), phóng viên Báo Nhà báo và Công luận đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội để lắng nghe những chia sẻ sâu sắc về vai trò của việc đọc sách, những thách thức trong thời đại công nghệ số, cũng như các giải pháp để nuôi dưỡng một hệ sinh thái đọc bền vững trong đời sống của người Việt.

Văn hoá đọc cần đặt đúng vị trí là "điểm nhấn văn hóa" mang ý nghĩa chiến lược

Quyết định 1862/QĐ-TTg ngày 4/11/2021 của Thủ tướng đã xác định ngày 21/4 hàng năm là Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam nhằm khuyến khích phong trào đọc sách trong cộng đồng, nâng cao nhận thức về vai trò của việc đọc đối với tri thức, tư duy và nhân cách con người. Trong khi đó, Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người toàn diện, để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển đất nước.

Đặt trong tinh thần ấy, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam không nên chỉ được nhìn nhận như một hoạt động mang tính phong trào, mà cần được đặt đúng vị trí là một “điểm nhấn văn hóa” có ý nghĩa chiến lược, một “thiết chế mềm” quan trọng nhằm nuôi dưỡng chiều sâu tri thức, bồi đắp nhân cách và hình thành nếp sống học tập suốt đời trong xã hội.

Ông Sơn nhấn mạnh, một xã hội phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tốc độ hay công nghệ, mà cần có nền tảng tri thức vững chắc và đời sống tinh thần phong phú. Sách, trong ý nghĩa đó, không chỉ là phương tiện lưu giữ kiến thức mà còn là nơi kết tinh ký ức dân tộc, kinh nghiệm nhân loại và các giá trị nhân văn bền lâu.

“Khi một cộng đồng còn giữ được thói quen đọc, cộng đồng ấy vẫn giữ được năng lực suy nghĩ độc lập, khả năng đối thoại văn minh và sức đề kháng trước sự hỗn loạn thông tin", ông Sơn cho biết. Bên cạnh đó, sự phát triển của AI và các nền tảng số đã mở ra khả năng tiếp cận tri thức chưa từng có. Tuy nhiên, theo ông Sơn, đi kèm với đó là những thách thức rất đáng lưu ý đối với văn hóa đọc truyền thống.

Ngày nay, chỉ trong vài giây, con người có thể tiếp cận lượng thông tin khổng lồ. Nhưng chính sự tiện lợi này lại tạo ra một nghịch lý: chúng ta có thể “biết nhiều hơn” nhưng chưa chắc “hiểu sâu hơn”. Những nội dung ngắn, nhanh, hấp dẫn, liên tục kích thích cảm giác tức thời đang cạnh tranh trực tiếp với việc đọc sách vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn, tập trung và suy ngẫm.

“

“Càng dễ có câu trả lời, con người càng dễ lười đặt câu hỏi đến cùng"

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội

Đáng chú ý, sự hỗ trợ của AI trong việc tóm tắt, gợi ý hay diễn giải thông tin cũng có thể khiến con người dần lệ thuộc, giảm khả năng tự đặt câu hỏi và tư duy độc lập. Trong khi đó, đọc sách - đặc biệt là đọc nghiêm túc là một hành trình tự mình khám phá, phản biện và trưởng thành về nhận thức. “Càng dễ có câu trả lời, con người càng dễ lười đặt câu hỏi đến cùng", ông Sơn nói.

Từ thực tế đó, nguy cơ “đọc nhanh, đọc lướt” trở thành xu hướng chủ đạo đang đặt ra những hệ lụy không nhỏ. Theo ông Sơn, đọc nhanh không phải lúc nào cũng xấu, bởi trong đời sống hiện đại, việc cập nhật thông tin và nắm bắt xu hướng là cần thiết. Tuy nhiên, nếu kiểu đọc này thay thế hoàn toàn cho đọc sâu, hệ quả sẽ rất đáng lo ngại.

Khi con người chỉ quen với những đoạn thông tin ngắn, những kết luận có sẵn, năng lực phân tích, liên tưởng và phản biện sẽ dần suy giảm. Tri thức khi đó không còn là một hệ thống được xây dựng qua quá trình đào sâu và chiêm nghiệm, mà chỉ là những mảnh ghép rời rạc, thiếu kết nối.

Đọc sâu, theo ông, là con đường giúp con người đi từ “biết” đến “hiểu”, từ “hiểu” đến “ngẫm”, và từ “ngẫm” đến “thay đổi chính mình”. Nếu đánh mất thói quen này, xã hội có thể có nhiều người cập nhật nhanh, nhưng lại thiếu những cá nhân có khả năng suy nghĩ đến tận cùng vấn đề, điều vốn là nền tảng của sáng tạo và phát triển bền vững.

Làm sao để giữ "nhịp" đọc trong thế hệ trẻ hiện nay?

Trước sự phát triển và thay đổi của xã hội, việc nuôi dưỡng văn hóa đọc, đặc biệt trong giới trẻ đòi hỏi cách tiếp cận mới. Theo ông Sơn, không thể chỉ dừng ở những lời kêu gọi chung chung, mà cần tạo ra những điều kiện cụ thể để việc đọc trở nên hấp dẫn và gần gũi hơn với đời sống.

Điều quan trọng là phải biến việc đọc từ “nhiệm vụ” thành “niềm vui”, từ “áp lực” thành “khám phá”. Muốn vậy, cần xây dựng các không gian đọc đa dạng như thư viện mở, tủ sách cộng đồng, câu lạc bộ đọc sách, ngày hội đọc sách trong trường học, cũng như phát triển các nền tảng đọc số thân thiện.

Song song với đó là việc nâng cao chất lượng nguồn sách, đặc biệt là sách dành cho thanh thiếu niên - từ sách kỹ năng, khoa học phổ thông đến văn học và lịch sử. Khi người trẻ tìm thấy trong sách những điều gắn bó với đời sống, chạm đến cảm xúc và giúp họ hiểu thế giới, việc đọc sẽ trở thành nhu cầu tự thân.

Ở góc độ nhà quản lý, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng không nên đặt công nghệ và văn hóa đọc ở hai phía đối lập. Ngược lại, công nghệ cần được sử dụng như một công cụ để làm giàu thêm văn hóa đọc.

Chính sách cần đi theo hướng kép: vừa thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản, thư viện, phát hành; vừa bảo vệ và phát huy giá trị của việc đọc có chiều sâu. Trong đó, việc đầu tư cho thư viện trường học và thư viện công cộng, hỗ trợ xuất bản điện tử chất lượng cao, xây dựng cơ sở dữ liệu tri thức số dùng chung là những hướng đi cần thiết.

Đồng thời, cần đổi mới giáo dục theo hướng khuyến khích đọc thay vì chỉ tập trung vào thi cử, phát triển các chương trình đào tạo kỹ năng đọc, kỹ năng chọn lọc thông tin và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. “Cân bằng không phải là giữ nguyên cái cũ và dè dặt với cái mới, mà là dùng cái mới để làm sâu hơn giá trị của cái cốt lõi", ông Sơn nhấn mạnh.

Xây dựng hệ sinh thái đọc từ gia đình, nhà trường và xã hội

Một điểm đáng chú ý trong chia sẻ của PGS.TS Bùi Hoài Sơn là vai trò của “hệ sinh thái đọc”, trong đó gia đình, nhà trường và xã hội cùng tham gia nuôi dưỡng thói quen đọc.

Gia đình là nơi gieo những “hạt giống” đầu tiên. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường có sách, được nghe kể chuyện, được trò chuyện về những gì đã đọc sẽ hình thành mối quan hệ tích cực với việc đọc từ rất sớm. Về phía nhà trường, nếu biết biến thư viện thành không gian sống, tổ chức các hoạt động như giờ đọc, thảo luận sách, viết cảm nhận…, sẽ giúp việc đọc trở thành một phần tự nhiên của đời sống học đường.

“

"Công nghệ và AI có thể là công cụ hữu ích để tìm kiếm, gợi ý và hệ thống hóa thông tin, nhưng không thể thay thế trải nghiệm tự mình đọc"

PGS.TS Bùi Hoài Sơn

Trong khi đó, xã hội - từ cơ quan quản lý, nhà xuất bản đến báo chí và nền tảng số cần cùng nhau xây dựng một môi trường tôn vinh tri thức, đề cao “đọc thật, học thật”. Theo ông Sơn, chỉ khi 3 yếu tố này giao thoa với nhau, văn hóa đọc mới có thể đứng vững trước sự phân tán của thời đại công nghệ số.

Ở góc độ cá nhân, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đưa ra một khuyến nghị rằng: mỗi người trẻ nên dành thời gian đọc tập trung mỗi ngày, không bị xao nhãng bởi thông báo hay mạng xã hội. "Công nghệ và AI có thể là công cụ hữu ích để tìm kiếm, gợi ý và hệ thống hóa thông tin, nhưng không thể thay thế trải nghiệm tự mình đọc, suy nghĩ và trưởng thành qua từng trang sách", ông Sơn nói thêm.

Cuối cùng, ông Sơn khuyến khích người trẻ tập ghi chú, đặt câu hỏi, tranh luận với những gì mình đọc; kết hợp giữa sách giấy và sách số; giữa tri thức nền tảng và thông tin cập nhật. Hơn hết, thay vì chỉ hỏi "đọc gì cho nhanh", hãy tự hỏi “đọc gì để mình sâu hơn, tốt hơn, vững hơn”. Bởi trong thời đại số, giá trị của mỗi cá nhân không nằm ở tốc độ tiếp nhận thông tin, mà ở chiều sâu tư duy, độ bền nhân cách và khả năng tự học suốt đời.