Ngày 29/12, tại Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức hội thảo khoa học và báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025.
Cuộc khai quật năm 2025 có tổng diện tích 580m², vị trí hố khai quật nằm dưới nền của tòa nhà Pháo binh (CT04). Để có mặt bằng khai quật, tòa nhà đã được hạ giải, công tác hạ giải đã được báo cáo UNESCO, hạ giải có kiểm soát theo hướng dẫn thực hiện Hiến chương quốc tế về bảo tồn và trùng tu di tích và di chỉ 1964 (Hiến chương Venice 1964) và theo Luật Di sản văn hóa Việt Nam 2024.
Báo cáo kết quả sơ bộ cuộc khai quật khảo cổ năm 2025, PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam cho biết: Địa tầng khu vực khai quật hiện tại dày 6m, bao gồm 6 lớp văn hóa, kéo dài từ thời Tiền Thăng Long (thế kỷ VII - X) đến thời hiện đại (thế kỷ XIX - XX), trong đó lớp văn hóa thời Lê dày nhất gần 3m gồm lớp Lê sơ và Lê Trung hưng tiếp nối nhau.
Tương ứng với các tầng văn hóa là dấu tích kiến trúc của các thời kỳ gồm: 1 hàng gạch đỏ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), 1 hàng gạch xám thời Lê sơ (thế kỷ XV - XVI), 1 nền đá lát Ngự Đạo.
Cuộc khai quật cũng phát lộ 14 móng kiến trúc của Chính điện Kính Thiên thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII) nâng tổng số móng cột đã phát lộ của Chính điện Kính Thiên qua các năm 2011, 2023 và 2025 là 30/36 móng với 2 loại móng là móng đơn và móng kép, thời Nguyễn (thế kỷ XIX) phát lộ 2 cống nước, 26/64 móng cột của kiến trúc điện Long Thiên.
Theo PGS.TS Tống Trung Tín, dấu tích điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn đông - tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước đã phát lộ cho phép khẳng định điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn là “trùng thiềm điệp ốc" với 2 tòa nhà là tiền điện và chính điện được đặt chung trên cùng một nền móng và kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.
Cuộc khai quật đã làm sáng tỏ quy mô và nền móng kiến trúc chính điện Kính Thiên thời Lê, điện Long Thiên thời Nguyễn và lần đầu tiên phát hiện dấu tích văn hóa thời Lý, Trần, Tiền Thăng Long.
Trong đó, nền điện Kính Thiên từng được chính sử ghi chép được đắp hoàn toàn nhân tạo, toàn bộ mặt bằng của khu vực này được đắp đầm quy chuẩn bao gồm đất sét và các vật liệu vỡ, sau đó mới quy hoạch các vị trí móng cột rõ ràng và đầy đủ nhất là móng cột điện Kính Thiên thời Lê Trung Hưng.
Dựa trên hệ thống móng đã xuất lộ, tạm thời có thể khẳng định giới hạn theo chiều Đông - Tây của điện Kính Thiên bao gồm 9 gian. Giới hạn theo chiều Bắc - Nam vẫn cần tiếp tục nghiên cứu để khẳng định chính xác mặt bằng quy hoạch của điện Kính Thiên thời Lê.
Căn cứ vào các dấu tích kiến trúc, các nhà khảo cổ học đưa ra nhận định, các móng nền và móng cột kiến trúc điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng (thế kỷ XV - XVIII) được xây dựng trên móng nền đất sét thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), thời Lý (thế kỷ XI - XII) và thời trước Lý (thế kỷ VII - X).
Theo sử sách thì Chính điện Kính Thiên thời Lê được xây dựng trên nền điện Thiên An thời Lý và thời Trần. Tại vị trí hố thăm dò nhỏ đã ghi nhận có sự xuất lộ các dấu tích văn hóa xác thực của 3 thời kỳ này.
Hiện nay, dấu tích về điện Kính Thiên thời Lê và điện Long Thiên thời Nguyễn là điều đã được khăng định thì câu chuyện về điện Thiên An thời Lý, thời Trần tại khu vực này bước đầu mới chỉ xác nhận các tín hiệu khoa học, đó là các lớp văn hóa mà thực chất là các lớp đất đắp thời Lý, thời Trần tiếp liền với các lớp đất đắp thời Lê ở bên trên.
Từ đó, các nhà khoa học cho rằng, có thể các lớp đất đắp thời Lý - Trần chính là dấu tích của điện Thiên An. Do không thể khai quật mở rộng ở lớp văn hóa Lý để kiểm chứng, tuy nhiên, đối chiếu với các tài liệu khác như thư tịch cổ, các cứ liệu khảo cổ học thời Lý đã và đang xuất hiện dày đặc quanh nền điện Kính Thiên, dấu tích điều tra thực địa ở vùng đệm cho thấy giả thiết của GS Trần Quốc Vượng năm 1966 là điện Thiên An ở cùng vị trí với điện Kính Thiên là có cơ sở khoa học.
Để có thế khẳng định điều này, liên ngành sử học - khảo cổ học cần tiếp tục đề xuất các giải pháp nghiên cứu phù hợp và lâu dài trong tương lai.
Các nhà khoa học thống nhất cho rằng, cuộc khai quật khảo cổ học tại khu vực nền điện Kính Thiên năm 2025 đã đem lại nhiều nhận thức mới, minh chứng tầm quan trọng và vị trí thiêng liêng bậc nhất của nền điện Kính Thiên đối với lịch sử - văn hóa Thăng Long nói riêng, Đại Việt nói chung trong tiến trình lịch sử văn hóa hàng nghìn năm của dân tộc.
Đây cũng là cơ sở khoa học có tính xác thực nhất góp phần quyết định phục vụ chiến lược phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên thời Lê.
Đối với kế hoạch phục dựng Chính điện Kính Thiên, PGS.TS Tống Trung Tín cho rằng, sẽ phải thực hiện dưới sự hướng dẫn của UNESCO một cách bài bản, cụ thể và chi tiết cùng với đó là sự hướng dẫn của Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế - ICOMOS và sự tham khảo kinh nghiệm của Nhật Bản.
