Từng là những hiện tượng mạng với hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi, Huấn Hoa Hồng, Phú Lê, Khánh Sky... cuối cùng đã bị bắt giữ và phải đối mặt với trách nhiệm trước pháp luật.
Những trường hợp này cho thấy một vấn đề lớn hơn phía sau các hiện tượng mạng: Vì sao những nội dung lệch chuẩn, phản cảm, thậm chí vi phạm pháp luật vẫn có thể thu hút sự chú ý, tạo tương tác và lan truyền mạnh trên mạng xã hội?
Một lượt xem cũng có thể tiếp sức cho rác mạng
Chia sẻ về các nội dung mạng xã hội gần đây, bạn trẻ Đức Đạt (Hà Nội), cho biết:
“Em thấy dạo này trên mạng bây giờ có rất nhiều video thông tin giật gân, xem theo sự tò mò nhưng nhiều khi chẳng biết nó đúng hay sai. Em thấy lạ thì bấm vào, thấy giật gân thì chia sẻ cho bạn bè cùng xem."
Một cú nhấp chuột, một bình luận hay một lượt chia sẻ tưởng như không đáng kể nhưng lại có thể góp phần khiến nội dung tiếp tục được phân phối. Thậm chí, việc người dùng vào xem chỉ để phản đối cũng có thể tạo thêm tương tác cho nội dung mà họ không đồng tình.
Nhà sáng tạo nội dung trẻ Lý Hữu Trường, chủ kênh “Trường Lịch Sử”, cho rằng, tranh cãi chính là một trong những yếu tố khiến nội dung dễ được chú ý.
“Tranh cãi tạo ra phản ứng rất mạnh. Người đồng ý bình luận, người không đồng ý lại càng bình luận nhiều hơn nữa. Khi một nội dung có nhiều người dừng lại tranh luận, chia sẻ thì nền tảng lại càng hiểu là nội dung đó đang được quan tâm và tiếp tục phân phối. Vì vậy, những nội dung càng bức xúc càng có nhiều view.”
Khi sự chú ý trở thành một loại giá trị, những nội dung gây sốc không chỉ nhằm mục đích nổi tiếng. Nó còn có thể được chuyển hóa thành lợi ích kinh tế.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong phân tích: “Khi lượng người chú ý này theo dõi, điều kiện cho phép thì những người sáng tạo nội dung này có thể đưa ra những sản phẩm để người xem mua hàng. Có thể vì ủng hộ, thích thú, tò mò, nó tạo ra tiền cho người tạo ra view. Nếu xét theo quy luật tâm lý xã hội cũng như thực tiễn đang diễn ra, nó đang là một thị trường, chỉ có điều là nó thiếu tính quản lý.”
Không chỉ người đăng phải chịu trách nhiệm
Khi rác mạng được tạo ra và lan truyền với tốc độ nhanh, trách nhiệm không chỉ đặt ra đối với người trực tiếp sản xuất nội dung.
Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI cho rằng, người đưa thông tin lên mạng phải chịu trách nhiệm chính, song người tham gia phát tán cũng không hoàn toàn đứng ngoài trách nhiệm pháp lý.
“Người đưa trực tiếp họ sẽ chịu trách nhiệm chính, còn nhà mạng thì có quy tắc nên không phải là người chịu chính. Bên cạnh đấy thì những người chia sẻ, những người bình luận, tham gia cũng sẽ chịu trách nhiệm vì lan truyền những thông tin giả. Riêng liên quan đến những công nghệ cao, đến AI chúng ta có khoảng chục luật liên quan. Chỉ có điều khó khăn của chúng ta quá trình phát hiện, quá trình xử lý.”
Theo luật sư, các quy định liên quan đã có, trong đó có những quy định về công nghệ cao và AI. Điểm khó nằm ở khâu phát hiện, xử lý, đặc biệt khi nội dung và nền tảng có yếu tố nước ngoài. Việc xử lý chậm có thể khiến một nội dung gây ảnh hưởng trong thời gian dài trước khi bị can thiệp.
Mặc dù đã có cơ chế, tuy nhiên những nội dung này vẫn tồn tại. Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong, phần thưởng mà nền tảng và khách hàng dành cho người sản xuất nội dung chủ yếu dựa vào lượng người theo dõi, lượt đọc và mức độ nổi tiếng, chưa gắn với chất lượng, tính đúng sai của thông tin.
Trong khi đó, chi phí sản xuất nội dung thấp nhưng tốc độ lan truyền lại rất nhanh. Đây là một trong những lỗ hổng khiến những nội dung kém chất lượng vẫn có cơ hội tạo ra lợi ích.
Vì vậy, việc làm sạch không gian mạng là điều cần thiết, Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, nhấn mạnh:
“Muốn dọn rác mạng thì cái điều quan trọng là phải làm cho cái hành vi vi phạm không còn có khả năng sinh lợi. Đồng thời là nâng cao trách nhiệm của cả người sản xuất, người phát tán và nền tảng nữa. Công nghệ không tạo ra cái xấu. Vấn đề là nằm ở cách con người chúng ta sử dụng công nghệ và cách chúng ta thiết kế trách nhiệm ở trong môi trường số.”
Từ những hiện tượng mạng bị xử lý cho thấy, rác mạng không phải câu chuyện của riêng người tạo nội dung. Đó là vấn đề liên quan đến cả người sản xuất, người phát tán, nền tảng và cơ chế vận hành của môi trường số.
Muốn hạn chế vòng xoáy này, bên cạnh việc xử lý người vi phạm, cần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể liên quan, đồng thời bảo đảm việc phát hiện và xử lý diễn ra đủ nhanh.
