Tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường 2026 do Báo Lao động tổ chức vào chiều 18/11, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhìn nhận, thiết bị điện tử ngày càng phổ biến, trở thành vật dụng thiết yếu trong đời sống của mọi tầng lớp người dân.
Quá trình chuyển đổi số diễn ra càng nhanh, vòng đời thiết bị càng có xu hướng rút ngắn, kéo theo lượng chất thải điện tử gia tăng và tạo áp lực lớn đối với công tác thu gom, lưu giữ, tái chế, xử lý.
Trước thực trạng này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn đã ban hành nhiều văn bản nhằm tăng cường quản lý, kiểm soát chất thải điện tử.
Ông Trung dẫn chứng báo cáo từ The Global E-waste Monitor 2024, năm 2022, toàn thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử, nhưng chỉ 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế theo phương thức bảo đảm môi trường.
Cũng trong năm 2022, tại Việt Nam phát sinh khoảng 516 nghìn tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg/người, tăng gấp hơn 4 lần so với mức 116 nghìn tấn năm 2014.
Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209 nghìn tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105 nghìn tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85 nghìn tấn. Quy mô này cho thấy áp lực đáng kể đối với hệ thống thu gom, phân loại, tái chế và xử lý trong nước.
Ông Trung cho rằng, chất thải điện tử vừa chứa các thành phần nguy hại, vừa có nhiều kim loại và vật liệu có giá trị như đồng, nhôm, vàng và các linh kiện có khả năng thu hồi. Tuy nhiên, mạng lưới thu gom chính thức hiện chưa thực sự đồng bộ, thuận tiện.
Tại một số cơ sở, hoạt động tháo dỡ, thu hồi kim loại và linh kiện còn mang tính thủ công, công nghệ lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, hiện chưa có đầy đủ số liệu thống kê, đánh giá toàn diện về lượng chất thải điện tử được thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức tại Việt Nam.
Đánh giá về tác động đối với môi trường và nguy cơ mất an toàn đối với người lao động, theo ông Trung, chất thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom chống cháy… Nếu không được thu gom, lưu giữ, tháo dỡ và xử lý đúng quy trình, các chất này có thể phát tán vào không khí, đất và nước.
“Người lao động trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế là nhóm có nguy cơ tiếp xúc cao, nhất là tại các cơ sở thủ công, thiếu trang thiết bị bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn”, ông Trung nhấn mạnh.
Dẫn nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp từ 21 công trình tại Việt Nam, ông Hồ Kiên Trung cho biết, hoạt động tháo dỡ, tái chế chất thải điện tử không chính thức có nguy cơ phát tán kim loại nặng, các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm mạch vòng, gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
“Điều này cho thấy quản lý chất thải điện tử không chỉ là vấn đề môi trường mà còn gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe và an toàn nghề nghiệp của người lao động”, ông nói.
Đáng chú ý, kinh tế tuần hoàn cần kiểm soát được dòng vật liệu và chất thải trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Nhưng thực tế, thông tin về số lượng thiết bị đưa ra thị trường, lượng chất thải phát sinh, quá trình thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý còn thiếu tính kết nối, liên thông.
Việc truy xuất nguồn gốc, theo dõi quá trình chuyển giao và đánh giá hiệu quả thu hồi tài nguyên còn gặp khó khăn, ảnh hưởng đến giám sát trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và kiểm soát hoạt động xử lý không đúng quy định.
Ông Trung khẳng định, chất thải điện tử nếu quản lý hiệu quả và thu gom tốt sẽ là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá.
Quản lý toàn bộ vòng đời chất thải điện tử
Bàn về định hướng và giải pháp quản lý chất thải điện tử, Phó Cục trưởng Cục Môi trường đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện chính sách và nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu. Trong đó, tổ chức thực hiện các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR), bảo đảm trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất, minh bạch và có thể kiểm tra, giám sát.
Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý toàn bộ vòng đời chất thải điện tử. Trong đó, nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số để theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý.
Thứ ba, triển khai hệ thống thu gom, tái chế chính thức, hiện đại, an toàn. Mở rộng mạng lưới điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học và các cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế.
Thứ tư, bảo đảm an toàn môi trường, sức khỏe và quyền lợi của người lao động. Trong đó, đào tạo, hướng dẫn người lao động nhận diện thành phần nguy hại, thực hiện đúng quy trình thu gom, lưu giữ, phân loại và xử lý; trang bị phương tiện bảo hộ cá nhân, cải thiện điều kiện làm việc và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm.
Đối với lao động tại các cơ sở thu gom, tái chế phi chính thức, cần có giải pháp hỗ trợ chuyển đổi việc làm, từng bước tham gia vào hệ thống thu gom, tái chế chính thức. Đây là yêu cầu quan trọng của chuyển đổi công bằng, bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh không làm gia tăng rủi ro và bất bình đẳng đối với người lao động.
Từ các nhóm giải pháp trên, ông Trung cho rằng, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức công đoàn và người lao động để đạt hiệu quả. Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước cần hoàn thiện chính sách quản lý chất thải điện tử, thực hiện EPR và tăng cường kiểm tra hoạt động thu gom, tái chế, xử lý chất thải.
Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, giảm phát thải, thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường và bảo đảm an toàn lao động. Tổ chức công đoàn đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người lao động tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng mô hình sản xuất xanh.
“Người lao động cần nâng cao kỹ năng số, kỹ năng xanh, thực hành tiết kiệm tài nguyên, phân loại chất thải và đề xuất sáng kiến cải tiến sản xuất”, ông nói.