Cuối năm 1964, đầu năm 1965, gia đình nhà nghiên cứu mỹ thuật Phạm Long chuyển vào căn hộ hơn 20 m² ở tầng hai dãy nhà C2, khu tập thể Kim Liên, Hà Nội. Trước đó, cả nhà ông sống trong khoảng 10 m² tại một căn nhà ở chung với nhiều hộ khác.
Về khu tập thể mới, cả nhà cảm thấy “như đã bước tới ngưỡng cửa thiên đường”, theo lời ông kể trong cuốn Khu tập thể – Tìm lại giấc mơ thiên đường được VnExpress dẫn lại. Ở Hà Nội, các khu nhà tập thể phát triển sau năm 1954 và được xây dựng trên quy mô lớn từ đầu thập niên 1960. Nhiều khu do Nhà nước xây để bố trí cho cán bộ, công nhân viên thuê ở.
Từ năm 1960 đến trước năm 2000, Hà Nội xây 1.580 nhà tập thể, trong đó có 450 nhà cao 4–5 tầng, tiêu chuẩn diện tích nhà ở ban đầu là 4 m²/người, sau tăng lên 6 m²/người. Theo nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế, nhà tập thể là một kỳ tích xây dựng của miền Bắc trong những năm hòa bình đầu tiên sau 1954.
Bước ngoặt về quyền sở hữu đến vào năm 1994. Ngày 5/7 năm đó, Chính phủ ban hành Nghị định 61/CP về mua bán và kinh doanh nhà ở, trong đó quy định việc bán nhà thuộc sở hữu Nhà nước đủ điều kiện cho người đang thuê, thường được gọi là hóa giá nhà.
Việc mua là tự nguyện, người không mua vẫn được tiếp tục thuê. Khi ký hợp đồng, người mua trả lần đầu ít nhất 20% tổng số tiền phải trả. Số tiền còn lại được thanh toán trong thời hạn tối đa 10 năm. Nếu trả hết ngay khi ký hợp đồng, người mua được giảm 10% giá bán.
Với nhà nhiều tầng, nhiều hộ ở, tiền đất được tính bằng 10% giá đất ở khi chuyển quyền sử dụng và phân bổ theo hệ số từng tầng. Tính đến hết tháng 6/2011, cả nước đã bán 311.740 căn nhà thuộc sở hữu Nhà nước theo Nghị định 61/CP.
Bên cạnh những căn nhà thuộc sở hữu Nhà nước được bán lại cho người đang thuê, thị trường còn có chung cư thương mại, nơi người mua trả tiền theo hợp đồng với chủ đầu tư.
Khoản 10 Điều 2 Luật Nhà ở 2023 định nghĩa nhà ở cũ, gồm cả nhà chung cư, là nhà được đầu tư xây dựng từ năm 1994 trở về trước. Ngày 22/10/2026, Quốc hội nghe trình và thẩm tra dự án Luật Nhà ở (sửa đổi). Bản dự thảo ngày 9/11/2026 giữ mốc này khi định nghĩa “nhà chung cư cũ”.
Mốc năm 1994 đã có trong luật hiện hành. Đây là căn cứ để áp dụng các quy định về bồi thường, tái định cư khi cải tạo, xây lại nhà chung cư.
Theo dự thảo, khi chung cư cũ được xây lại và bố trí tái định cư tại chỗ, diện tích căn hộ được bồi thường tính theo hệ số K. Chủ sở hữu được lựa chọn nhận nhà tái định cư, nhà ở xã hội, tiền hoặc quyền sử dụng đất có giá trị tương đương nhà ở tái định cư. Khoản chênh lệch phải thanh toán, nếu có, được xác định trong phương án bồi thường, tái định cư. Dự thảo đề xuất ngân sách địa phương chi kiểm định chung cư cũ, trừ chung cư thuộc một chủ sở hữu và không phải tài sản công.
Với chung cư được đầu tư xây dựng sau năm 1994, cơ chế dự thảo đề xuất dựa trên quyền của chủ sở hữu đối với phần đất có nhà chung cư. Khi chung cư hết thời hạn sử dụng theo hồ sơ thiết kế, công trình phải được kiểm định để xác định khả năng tiếp tục sử dụng.
Nếu tòa nhà phải phá dỡ và quy hoạch đã duyệt cho phép xây lại, dự thảo đề xuất các chủ sở hữu được tiếp tục sử dụng phần đất có chung cư để thực hiện dự án xây lại thông qua góp kinh phí. Mức đóng góp được đề xuất tính theo tỷ lệ diện tích sử dụng căn hộ và suất đầu tư xây mới 1 m² sàn nhà ở tại thời điểm phá dỡ.
Theo dự thảo, chủ sở hữu không có nhu cầu xây lại có thể thỏa thuận chuyển giao quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất cho bên khác để thực hiện dự án. Nếu nhận bồi thường theo tỷ lệ phần quyền sử dụng đất, chủ sở hữu bàn giao lại đất cho Nhà nước. Khoản bồi thường còn tính đến giá trị còn lại của căn hộ nếu công trình hư hỏng kết cấu chính, không đáp ứng yêu cầu sử dụng bình thường và thuộc khu vực phải xây dựng đồng bộ với nhà thuộc diện phá dỡ theo quy hoạch đã duyệt.
Quyền lợi cụ thể của chủ căn hộ khi tòa nhà phải xây lại được xác định trong phương án bồi thường, tái định cư của từng dự án.
Tính kế đến hết tháng 11/2025, các đô thị trên cả nước có khoảng 2.930 nhà chung cư cũ. Trong đó, Hà Nội có 2.160 nhà, TP.HCM có 474 nhà và Hải Phòng có 178 nhà.
Nhiều tòa đã qua nhiều thập kỷ sử dụng, bị cơi nới, xuống cấp. Theo VnExpress dẫn cuốn sách về khu tập thể Hà Nội, tác giả Phạm Minh Quân đề xuất ba hướng xử lý là “bảo lưu, cải biến hoặc tái thiết”, tùy giá trị và tình trạng từng khu.
Nếu được Quốc hội thông qua, Luật Nhà ở (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực chung từ 1/7/2027 theo đề xuất tại bản dự thảo ngày 9/11/2026.
Với những gia đình từng coi căn hộ tập thể là “ngưỡng cửa thiên đường”, phương án bồi thường, tái định cư sẽ cho họ biết có thể trở về chỗ cũ hay sẽ chuyển đến đâu khi tòa nhà phải xây lại.