Theo Bác sĩ (BS) Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đây không phải sự cố hiếm gặp, mà là mặt trái ngày càng rõ của phong trào chạy bộ khi nhiều người trẻ bước vào đường đua với niềm tin mình “rất khỏe”, nhưng chưa hiểu rõ giới hạn của trái tim.
Ngừng tim không chừa người trẻ, khỏe mạnh
Bác sĩ Hoàng cho biết, nhiều runner trẻ có ngoại hình săn chắc, tập gym đều đặn, không tiền sử bệnh vẫn có thể đột ngột gục ngã trên đường chạy. Y học gọi hiện tượng này là ngừng tim đột ngột do gắng sức (Sudden Cardiac Arrest - SCA), tức tim đột ngột ngừng bơm máu chỉ trong vài giây.
Khác với đột quỵ do tắc mạch não, ngừng tim xảy ra rất nhanh và nếu không được cấp cứu ngay, nguy cơ tử vong rất cao.
Điều đáng nói, nguyên nhân thường không phải vì cơ thể yếu, mà do các bệnh tim tiềm ẩn chưa từng được phát hiện. Những bất thường này có thể hoàn toàn im lặng trong sinh hoạt thường ngày, chỉ bộc lộ khi cơ thể bị đẩy tới ngưỡng chịu đựng ở cường độ cao như bán marathon hoặc marathon.
Những bệnh tim ẩn nguy hiểm nhất
BS Hoàng cho biết, một trong những nguyên nhân hàng đầu là bệnh cơ tim phì đại - tình trạng thành tim dày bất thường, làm buồng tim hẹp lại và tăng nguy cơ loạn nhịp khi gắng sức. Đây là nguyên nhân phổ biến gây đột tử ở vận động viên trẻ trên thế giới.
Ngoài ra còn có bệnh cơ tim gây loạn nhịp thất phải, bất thường động mạch vành bẩm sinh, hoặc các rối loạn kênh ion như hội chứng QT kéo dài, Brugada. Những bệnh lý này không dễ phát hiện qua khám sức khỏe thông thường. Có người siêu âm tim bình thường, xét nghiệm máu bình thường nhưng vẫn mang nguy cơ rung thất khi thi đấu.
Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là viêm cơ tim sau cúm, Covid-19 hoặc nhiễm virus. Người bệnh chỉ hơi mệt, đau nhức, nhưng nếu vẫn cố chạy giải, cơ tim đang tổn thương có thể suy sụp đột ngột.
Theo BS Hoàng, sai lầm phổ biến của nhiều người trẻ là nghĩ rằng tập gym chăm, nâng tạ tốt, body đẹp thì đủ sức chạy 21 km hay 42 km.
Thực tế, tập gym chủ yếu là vận động ngắn, cường độ cao, có quãng nghỉ; trong khi chạy đường dài là hoạt động sức bền kéo dài hàng giờ, buộc tim duy trì lượng máu lớn liên tục. Đây là hai kiểu tải hoàn toàn khác nhau.
“Nhiều người có cơ bắp khỏe nhưng hệ tim mạch chưa được huấn luyện tương ứng. Nếu nhảy ngay lên cự ly dài mà không có giai đoạn xây nền, tim phải chịu một cú sốc sinh lý thực sự”, BS Hoàng nói.
Nhiều ca ngừng tim xảy ra ở những kilomet cuối hoặc ngay sau khi cán đích. Theo chuyên gia, đây là thời điểm cơ thể đã cạn năng lượng, mất nước, rối loạn điện giải, hormone stress tăng cao, nhịp tim và huyết áp dao động mạnh.
Nếu runner trước đó còn xuất phát quá nhanh, cố bám pace, thiếu ngủ hoặc hồi phục không đủ sau các buổi tập nặng, nguy cơ càng tăng lên.
Không ít người chỉ uống nước lọc mà quên bổ sung natri và khoáng chất, dẫn tới hạ natri máu. Tình trạng này có thể gây đau đầu, nôn ói, lú lẫn, co giật, rối loạn nhịp tim, thậm chí tử vong nếu xử trí sai.
Người mới nên đi theo bậc thang: 5 km → 10 km (sau ít nhất 8 tuần đều đặn) → 21 km (sau 10–12 tuần tập chuyên sâu) → 42 km (sau 16–20 tuần chuẩn bị với nền đã tích lũy từ trước). Chạy marathon khi mới chỉ quen 5–7 km vài lần/tuần giống như “ép” trái tim làm việc ngoài khả năng thiết kế.
Những dấu hiệu đỏ phải dừng ngay
BS Hoàng nhấn mạnh, nhiều triệu chứng nguy hiểm thường bị nhầm là mệt bình thường khi chạy. Runner cần dừng ngay nếu có các biểu hiện: Đau hoặc nặng ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, nhìn mờ, tim đập loạn nhịp, đổ mồ hôi lạnh, buồn nôn, tay chân rã rời hoặc cảm giác sắp ngất.
“Nếu xuất hiện các dấu hiệu này, hãy coi như mình đã về đích. Không thành tích nào đáng đánh đổi bằng tính mạng”, BS Hoàng phân tích thêm.
Người chạy nên giảm tốc dần, chuyển sang đi bộ rồi dừng hẳn, báo ngay cho lực lượng y tế. Không nên đứng khựng lại đột ngột vì có thể tụt huyết áp và ngã quỵ.
Nếu thấy người khác gục xuống, không phản ứng, thở ngáp hoặc ngừng thở, cần gọi cấp cứu và ép tim ngoài lồng ngực (CPR) ngay lập tức.
Theo BS Hoàng, người bị ngừng tim trên đường chạy không đồng nghĩa chắc chắn tử vong. Cơ hội sống phụ thuộc rất lớn vào việc người xung quanh có biết CPR hay không và giải chạy có sẵn máy khử rung tim tự động (AED) để sốc điện trong những phút đầu hay không.
Cấp cứu càng sớm, khả năng hồi phục não và tim càng cao.
BS Hoàng khuyến cáo, người muốn chinh phục 21-42 km nên khám sàng lọc tim mạch trước khi thi đấu, ít nhất bằng điện tâm đồ và siêu âm tim. Người từng đau ngực khi gắng sức, ngất xỉu, gia đình có người đột tử sớm càng cần kiểm tra kỹ hơn.
Bên cạnh đó, cần xây giáo án tăng tải từ từ, không “nhảy cóc” cự ly, có tuần nghỉ phục hồi, ngủ đủ giấc và không thi đấu khi đang ốm hoặc mới khỏi bệnh.
Chạy bộ là môn thể thao tốt cho sức khỏe, nhưng theo BS Hoàng, điều quan trọng nhất không phải chạy nhanh đến đâu, mà là hiểu trái tim mình đã thật sự sẵn sàng hay chưa.
