Năm năm trước, hơn 40 quốc gia từng cam kết giảm dần và tiến tới loại bỏ điện than không qua xử lý tại Hội nghị COP26 của Liên Hợp Quốc trong giai đoạn 2030-2040. Các nước G7 sau đó cũng đạt thỏa thuận lịch sử về việc chấm dứt điện than trong giai đoạn 2030-2035.
Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng năng lượng mới đang khiến nhiều chính phủ phải thay đổi ưu tiên. Giá khí tự nhiên tăng mạnh, cùng với rủi ro vận chuyển năng lượng qua eo biển Hormuz, đã khiến than đá trở lại như nguồn điện nền có chi phí rẻ và ổn định hơn trong ngắn hạn.
Ấn Độ hiện là một trong những quốc gia tăng mạnh trong sử dụng than đá. Nước này nhập khẩu khoảng 60% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) qua eo biển Hormuz - khu vực đang đối mặt với nguy cơ gián đoạn nguồn cung do căng thẳng ở Trung Đông. Trong bối cảnh giá LNG tăng cao, New Delhi đã ưu tiên sử dụng than nội địa để giảm chi phí phát điện.
Đợt nắng nóng cực đoan với nhiệt độ vượt 45°C tại nhiều khu vực cũng đẩy nhu cầu điện của Ấn Độ lên mức kỷ lục 257 GW. Các nhà máy nhiệt điện than hiện cung cấp hơn 75% sản lượng điện vào giờ cao điểm. Chính phủ nước này đã yêu cầu các nhà máy nhiệt điện than vận hành tối đa công suất và khởi động lại một số nhà máy điện khí ngừng hoạt động để hỗ trợ lưới điện.
Tại Hàn Quốc, chính phủ cũng đang tăng tỷ trọng điện than nhằm giảm phụ thuộc vào LNG nhập khẩu. Nhập khẩu than đá, đặc biệt từ Nga, đã tăng mạnh trong quý I năm nay. Seoul đồng thời dỡ bỏ giới hạn công suất đối với nhiều nhà máy nhiệt điện than và nâng tỷ lệ vận hành của các lò phản ứng hạt nhân lên khoảng 80% để bảo đảm nguồn cung điện ổn định.
Xu hướng tương tự xuất hiện ở châu Âu, nơi từng đi đầu trong quá trình chuyển đổi năng lượng sạch. Hồi tháng 3, Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết Berlin có thể phải làm chậm tiến trình loại bỏ điện than nhằm bảo vệ ngành công nghiệp trước áp lực chi phí năng lượng tăng cao.
Đức hiện gặp khó khăn trong việc triển khai các nhà máy điện khí “sẵn sàng cho hydro” – nguồn điện dự phòng cho năng lượng tái tạo. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp và nhà vận hành lưới điện tiếp tục phụ thuộc vào than đá để duy trì sự ổn định của hệ thống điện.
Trong khi đó, Quốc hội Ý đã thông qua kế hoạch hoãn thời hạn loại bỏ điện than thêm 13 năm, từ năm 2025 sang năm 2038. Bốn nhà máy điện than cuối cùng của nước này, phần lớn thuộc sở hữu của Enel, được giữ lại như nguồn dự phòng chiến lược trong trường hợp giá dầu và khí đốt tiếp tục tăng cao.
Dù than đá đang quay trở lại mạnh mẽ trong ngắn hạn, giới chuyên gia cho rằng xu hướng chuyển dịch sang năng lượng sạch khó bị đảo ngược hoàn toàn. Chi phí sản xuất điện từ năng lượng mặt trời và điện gió hiện đã thấp hơn đáng kể so với nhiệt điện than mới, giúp năng lượng tái tạo tiếp tục giữ lợi thế dài hạn trong quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.
Trong ngắn hạn, than đá đang trở lại như “phao cứu sinh” của nhiều nền kinh tế trước áp lực an ninh năng lượng và giá nhiên liệu leo thang. Tuy nhiên, sự đảo chiều này cũng cho thấy thực tế rằng quá trình chuyển đổi xanh toàn cầu sẽ không diễn ra theo một đường thẳng, đặc biệt khi các cuộc khủng hoảng địa chính trị liên tiếp làm lung lay những cam kết khí hậu từng được xem là không thể đảo ngược.
