Các chính phủ trên toàn thế giới đang gấp rút tìm giải pháp ứng phó tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng do chiến sự liên quan đến Iran và xung đột kéo dài tại Trung Đông.
Với một số quốc gia, giải pháp nằm ở việc đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, song đây chủ yếu là hướng đi dài hạn. Nhiều nước khác phải dựa vào dầu dự trữ trong bối cảnh thương mại dầu mỏ bị gián đoạn. Tuy nhiên, với không ít nền kinh tế, lựa chọn trước mắt là sử dụng mọi nguồn năng lượng sẵn có, bao gồm cả than đá.
Trong những năm gần đây, nhiều quốc gia đã giảm phụ thuộc vào than để chuyển sang dầu, khí đốt và năng lượng tái tạo. Xu hướng này hỗ trợ quá trình chuyển dịch xanh toàn cầu, khi chi phí sản xuất điện mặt trời và điện gió giảm mạnh.
Tuy nhiên, do thiếu hụt năng lượng và giá nhiên liệu tăng cao, nhiều quốc gia đang đứng trước nguy cơ quay lại sử dụng than để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ.
Theo phân tích của công ty tư vấn Rapidan Energy, các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran cùng xung đột kéo dài tại Trung Đông đã gây ra gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử.
Một phần đáng kể nguồn cung dầu toàn cầu đã bị ảnh hưởng trong hơn 1 tháng qua, sau khi eo biển Hormuz, tuyến hàng hải kết nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Arab, gần như bị phong tỏa.
Khi hoạt động bình thường, tuyến đường này vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu, nhưng trong những tuần gần đây chỉ có một phần rất nhỏ đi qua.
Trong bối cảnh đó, nhiều chính phủ đã phải xả kho dầu dự trữ và kêu gọi người dân cùng doanh nghiệp tiết giảm tiêu thụ năng lượng.
Song song với các biện pháp này, một số nước đang thảo luận việc khởi động lại các nhà máy điện than để bù đắp thiếu hụt. Tăng sản lượng than được xem là giải pháp nhanh và chi phí thấp nhằm đối phó với tình trạng khan hiếm cũng như giá cao của dầu và khí đốt.
Dù một số quốc gia đã giảm mạnh sử dụng khí đốt, nhiều nước khác lại quay sang dùng loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm cao nhất, đặc biệt tại Đông Nam Á, nơi nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng.
Tiêu thụ than toàn cầu đã tăng khoảng 1,3 tỷ tấn kể từ năm 2020, nâng tổng mức lên 8,8 tỷ tấn. Đà tăng này được thúc đẩy bởi các nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Ấn Độ, cũng như các cú sốc địa chính trị như xung đột tại Ukraine khiến châu Âu ngừng nhập khẩu khí đốt từ Nga.
Dù các nhà lãnh đạo ngày càng nhận thức rõ rủi ro môi trường từ than đá, nhiều quốc gia vẫn buộc phải quay lại nguồn nhiên liệu này khi xảy ra thiếu hụt. Nguyên nhân là do năng lực năng lượng tái tạo tại phần lớn nền kinh tế vẫn chưa đủ để thay thế các nguồn truyền thống.
Trong bối cảnh khoảng 20% nguồn cung khí đốt tự nhiên không thể vận chuyển qua eo biển Hormuz, nhiều quốc gia tại châu Á và châu Âu được dự báo sẽ gia tăng sử dụng than trong thời gian tới.
Châu Á chịu tác động nặng nề hơn cả do phụ thuộc lớn vào dầu và khí đốt từ Trung Đông. Điều này đã khiến Nhật Bản, Ấn Độ, Bangladesh, Philippines, Hàn Quốc, Thái Lan và Đài Loan tăng sử dụng than hoặc chuẩn bị triển khai trong thời gian ngắn.
Indonesia, quốc gia xuất khẩu than lớn nhất thế giới, hiện ưu tiên nguồn cung cho thị trường trong nước thay vì xuất khẩu, động thái có thể làm nguồn cung khu vực thêm thắt chặt và đẩy giá than tăng cao.
Tại Hàn Quốc, dù cam kết đóng cửa phần lớn nhà máy điện than vào năm 2040 và cắt giảm 50% phát thải vào năm 2035, chính phủ vẫn cho phép sử dụng than trong những giai đoạn ô nhiễm không khí thấp và nguồn cung LNG khan hiếm.
Nguyên nhân là do tiến độ phát triển năng lượng tái tạo còn chậm, khi điện xanh chỉ chiếm khoảng 10% sản lượng điện năm 2024, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu 32%.
Tại châu Âu, nơi nhiều quốc gia đã giảm mạnh sản xuất và tiêu thụ than, một số nước cũng bắt đầu cân nhắc quay lại loại nhiên liệu này.
Chính phủ Italy gần đây quyết định lùi thời điểm đóng cửa các nhà máy điện than thêm 13 năm, sang năm 2038, điều chỉnh so với các cam kết khí hậu trước đó. Đức hiện cũng đang xem xét khả năng tái vận hành một số nhà máy điện than từng tạm ngừng hoạt động.
Tuy vậy, phần lớn các chính phủ châu Âu chưa phát tín hiệu quay lại phụ thuộc vào than do xung đột Trung Đông, cho thấy họ vẫn ưu tiên tìm giải pháp khác nhằm tránh ảnh hưởng tới mục tiêu khí hậu.
Dù vậy, nếu nhiều quốc gia buộc phải tái sử dụng than, tiến trình giảm phát thải toàn cầu trong những năm gần đây có thể bị chậm lại đáng kể.
Việc tái khởi động các nhà máy điện than có nguy cơ đảo ngược thành quả khử carbon đạt được trong hơn 10 năm qua và làm suy giảm vai trò của năng lượng sạch trong cơ cấu năng lượng của nhiều nền kinh tế.
