Tự do sáng tạo không phải ‘tấm vé' miễn trừ trách nhiệm pháp lý

Quyền tự do sáng tạo là một trong những quyền cơ bản được Hiến pháp bảo đảm. Tuy nhiên, trong bối cảnh các sản phẩm âm nhạc có thể lan tỏa đến hàng triệu người chỉ sau vài giờ phát hành trên nền tảng số, đặc biệt khi xuất hiện những ca khúc gây tranh cãi vì ca từ tục tĩu, hình ảnh phản cảm hoặc bị cho là cổ súy chất kích thích, câu chuyện về ranh giới giữa tự do sáng tạo và trách nhiệm pháp lý tiếp tục trở thành vấn đề được quan tâm.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường (Đoàn Luật sư TP.HCM, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật Tín Thành), đã phân tích những giới hạn pháp lý mà nghệ sĩ cần tuân thủ cũng như những thách thức trong quản lý nội dung nghệ thuật trên môi trường số.

Theo ông, quyền tự do sáng tạo nghệ thuật là quyền hiến định của công dân. Điều 40 Hiến pháp năm 2013 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định mọi người có quyền nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hưởng thành quả từ các hoạt động đó.

Song song với đó, Luật Sở hữu trí tuệ cũng tạo hành lang pháp lý để bảo hộ quyền tác giả, khuyến khích nghệ sĩ yên tâm sáng tạo và khai thác giá trị từ tác phẩm. Tuy nhiên, quyền tự do sáng tạo không phải là quyền tuyệt đối.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp, việc thực hiện các quyền con người, quyền công dân phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, không được xâm phạm quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.

Điều này đồng nghĩa với việc, khi một tác phẩm được công bố rộng rãi tới công chúng, nghệ sĩ không chỉ chịu trách nhiệm về giá trị nghệ thuật mà còn phải chịu trách nhiệm về những tác động xã hội mà tác phẩm có thể tạo ra.

Không phải mọi tranh cãi đều đồng nghĩa với vi phạm pháp luật

Thời gian qua, không ít sản phẩm âm nhạc gây tranh luận vì sử dụng ca từ tục tĩu, hình ảnh nhạy cảm hoặc những ẩn dụ bị cho là liên quan đến ma túy, bạo lực và các hành vi lệch chuẩn. Tuy nhiên, theo tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường, việc đánh giá một tác phẩm có vi phạm pháp luật hay không cần dựa trên kết luận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thay vì chỉ căn cứ vào phản ứng của dư luận.

Ông cho rằng nếu cơ quan chức năng xác định một ca khúc có nội dung cổ súy việc sử dụng trái phép chất ma túy, kích động hành vi vi phạm pháp luật hoặc trái với đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục thì nghệ sĩ và các chủ thể liên quan có thể phải đối mặt với nhiều hình thức xử lý khác nhau.

Ở mức độ hành chính, tác phẩm có thể bị yêu cầu dừng phổ biến, buộc gỡ bỏ trên các nền tảng phát hành và xử phạt theo quy định trong lĩnh vực văn hóa. Trong trường hợp hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân hoặc tổ chức liên quan còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Theo ông, việc áp dụng chế tài luôn phải dựa trên nội dung cụ thể của tác phẩm, tính chất, mức độ ảnh hưởng cũng như kết quả đánh giá của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm nguyên tắc khách quan và đúng pháp luật.

Một trong những vấn đề được đặt ra hiện nay là hiệu quả áp dụng các quy định hiện hành đối với những sản phẩm âm nhạc phát hành trên các nền tảng xuyên biên giới. Tiến sĩ, Luật sư Lê Bá Thường nhận định khó khăn hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà chủ yếu xuất phát từ đặc thù của môi trường số.

Theo ông, Nghị định 144/2020/NĐ-CP được xây dựng chủ yếu để điều chỉnh hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Trong khi đó, phần lớn sản phẩm âm nhạc hiện nay lại được phát hành trực tiếp trên YouTube, Spotify, TikTok, Apple Music và nhiều nền tảng xuyên biên giới khác với tốc độ lan truyền rất nhanh.

Bên cạnh đó, những khái niệm như "trái thuần phong, mỹ tục", "tác động tiêu cực đến đạo đức xã hội" hay "ảnh hưởng đến tâm lý xã hội" vẫn mang tính định tính. Vì vậy, việc đánh giá phụ thuộc nhiều vào bối cảnh, nội dung cụ thể của từng tác phẩm và nhận định của cơ quan có thẩm quyền.

Ngoài ra, việc xác định trách nhiệm giữa nghệ sĩ, đơn vị phát hành và nền tảng số; xử lý các nội dung phát hành từ nước ngoài; cũng như cân bằng giữa quyền tự do sáng tạo với yêu cầu bảo vệ lợi ích công cộng vẫn là những bài toán không dễ giải.

Ba chủ thể cùng chia sẻ trách nhiệm

Theo tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường, để bảo đảm môi trường sáng tạo lành mạnh, trách nhiệm không chỉ thuộc về nghệ sĩ mà còn được chia sẻ giữa đơn vị phát hành và các nền tảng số.

Đối với nghệ sĩ, trách nhiệm pháp lý trước hết là bảo đảm nội dung sáng tạo không vi phạm các điều cấm của pháp luật, không sử dụng từ ngữ, hình ảnh hoặc phương tiện biểu đạt trái thuần phong mỹ tục, không cổ súy ma túy, bạo lực hay các hành vi vi phạm pháp luật. Nếu vi phạm, nghệ sĩ có thể bị yêu cầu gỡ bỏ tác phẩm, xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ căn cứ theo quy định.

Bên cạnh trách nhiệm pháp lý, người nghệ sĩ còn có trách nhiệm xã hội. Với sức ảnh hưởng ngày càng lớn trên các nền tảng số, đặc biệt đối với giới trẻ, mỗi sản phẩm nghệ thuật đều có khả năng định hướng nhận thức, hành vi và thị hiếu văn hóa của công chúng.

Đối với các hãng thu âm, công ty giải trí hay nhà sản xuất, trách nhiệm không chỉ dừng ở việc đầu tư sản xuất mà còn phải kiểm soát tính hợp pháp của nội dung trước khi phát hành. Những đơn vị này cần xây dựng cơ chế thẩm định nội dung, phân loại độ tuổi, cảnh báo nội dung nhạy cảm và phối hợp với cơ quan chức năng khi có yêu cầu xử lý.

Trong khi đó, các nền tảng phân phối số cũng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng, bao gồm thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh, ngăn chặn, hạn chế hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm theo quy định của pháp luật Việt Nam.

Theo tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường, ba chủ thể này có trách nhiệm độc lập nhưng bổ sung cho nhau nhằm bảo đảm quyền tự do sáng tạo được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời bảo vệ lợi ích công cộng và môi trường văn hóa lành mạnh.

Liên quan đến những tranh luận xoay quanh album "HVL" của rapper MCK (Nghiêm Vũ Hoàng Long), tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường cho rằng đây chỉ nên được xem là một ví dụ để thảo luận về chính sách pháp luật. Ông nhấn mạnh không nên khẳng định bất kỳ tác phẩm nào vi phạm pháp luật khi chưa có kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền.

Theo đánh giá của ông, hệ thống pháp luật hiện hành về cơ bản đã có đầy đủ công cụ để xử lý các sản phẩm âm nhạc có nội dung vi phạm. Từ Hiến pháp, Luật An ninh mạng, Luật Sở hữu trí tuệ đến Nghị định 144/2020/NĐ-CP, Nghị định 38/2021/NĐ-CP và Nghị định 147/2024/NĐ-CP đều đã quy định khá rõ về trách nhiệm của nghệ sĩ, đơn vị phát hành cũng như các nền tảng số.

Điều cần tiếp tục hoàn thiện không phải là bổ sung thêm chế tài mà là làm rõ hơn các tiêu chí đánh giá những khái niệm còn mang tính định tính như "trái thuần phong, mỹ tục" hay "tác động tiêu cực đến đạo đức xã hội", đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan quản lý và các nền tảng xuyên biên giới.

Bên cạnh đó, cần tăng cường các cơ chế phân loại độ tuổi, cảnh báo nội dung, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng và nâng cao tính minh bạch trong quá trình xử lý các vụ việc.

Sáng tạo cần song hành với trách nhiệm

Từ góc độ pháp lý, tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường khuyến nghị các nghệ sĩ trẻ cần coi việc tuân thủ pháp luật là một phần trong quá trình sáng tạo.

Theo ông, trước khi phát hành tác phẩm trên không gian mạng, nghệ sĩ nên rà soát kỹ ca từ, hình ảnh và thông điệp để tránh cổ súy ma túy, bạo lực, tệ nạn xã hội, phân biệt đối xử hoặc những nội dung có thể xâm phạm đạo đức xã hội và thuần phong mỹ tục.

Đồng thời, cần đặc biệt lưu ý đến việc bảo đảm quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với hình ảnh, danh dự, nhân phẩm và đời tư của tổ chức, cá nhân khác.

Đối với những sản phẩm có khả năng tiếp cận đông đảo thanh thiếu niên hoặc trẻ em, việc chủ động gắn cảnh báo nội dung, phân loại độ tuổi và tham vấn ý kiến pháp lý trước khi phát hành sẽ góp phần hạn chế rủi ro pháp lý cũng như những tác động tiêu cực đến cộng đồng.

Tiến sĩ, luật sư Lê Bá Thường cũng nhấn mạnh thêm rằng tự do sáng tạo luôn là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nghệ thuật. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, quyền tự do ấy chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Đó cũng là nền tảng để nghệ thuật phát triển bền vững, hài hòa giữa cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ với lợi ích chung của cộng đồng.