Từ những sản vật quanh bản làng
Ở bản Nà Ít, vùng đất trước đây thuộc xã Vi Hương, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn, những cây chuối, cây măng, cây thuốc hay những tấm thổ cẩm từng gắn với đời sống thường nhật của đồng bào Dao từ lâu. Nhưng một thời gian dài, phần lớn sản vật ấy mới chỉ dừng ở quy mô nhỏ lẻ, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình hoặc bán tại các chợ trong khu vực.
Bài toán đặt ra không chỉ là làm ra sản phẩm, mà còn phải tìm được cách nâng giá trị của những thứ vốn có ngay trong bản làng.
Sinh ra và lớn lên tại Nà Ít, chị Lý Thị Quyên hiểu khá rõ điều đó. Tốt nghiệp Đại học Sư phạm nhưng thay vì rời quê tìm việc, chị lựa chọn ở lại và tìm hướng phát triển kinh tế ngay trên mảnh đất của mình.
Năm 2017, HTX Thiên An được thành lập với những thành viên chủ yếu là phụ nữ trong bản. Ý tưởng ban đầu khá giản dị: tận dụng nguồn nông sản địa phương, đặc biệt là cây chuối, để chế biến thành sản phẩm hàng hóa có giá trị cao hơn.
Nhưng khởi nghiệp ở vùng cao chưa bao giờ là câu chuyện dễ dàng. Những mẻ chuối sấy đầu tiên liên tục thất bại. Có mẻ bị cháy, có mẻ quá cứng, có mẻ lại dính vào nhau. Vốn liếng ít ỏi cứ theo những lần thử nghiệm mà vơi dần. Trong khi đó, cơ sở vật chất thiếu thốn, thị trường nhỏ, kinh nghiệm sản xuất và kinh doanh gần như chưa có.
Đã có lúc, bài toán duy trì hợp tác xã tưởng như không có lời giải. Song thay vì dừng lại, chị Quyên tiếp tục tìm nguyên nhân, điều chỉnh quy trình, học hỏi cách làm mới và từng bước hoàn thiện sản phẩm. Năm 2018, sản phẩm chuối sấy của HTX Thiên An được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Đó là dấu mốc đầu tiên cho thấy nông sản của một bản vùng cao hoàn toàn có thể bước ra khỏi chiếc chợ quen thuộc nếu được tổ chức lại bằng tư duy sản xuất hàng hóa.
Bước ngoặt mang tên khoa học và công nghệ
Nếu chuối sấy là bước khởi đầu thì khoa học, công nghệ và chuyển đổi số mới là yếu tố giúp HTX Thiên An mở rộng không gian phát triển.
Nhận thấy những sản phẩm nông sản thông thường khó tạo lợi thế lâu dài, chị Quyên chuyển hướng sang khai thác thế mạnh đặc trưng của người Dao: nguồn dược liệu bản địa và nghề thổ cẩm truyền thống.
Từ những bài thuốc dân gian được lưu truyền trong cộng đồng, HTX nghiên cứu, phát triển thành các sản phẩm dược liệu như sản phẩm tắm, ngâm chân và một số sản phẩm chăm sóc cá nhân. Cùng với đó là các sản phẩm thổ cẩm như khăn, túi, đồ trang trí và đặc biệt là gối dược liệu kết hợp giữa thổ cẩm truyền thống với các loại thảo dược.
Ảnh: Báo Dân tộc
Để nâng chất lượng sản phẩm, HTX mạnh dạn đầu tư máy móc, trong đó có hệ thống máy sấy lạnh. Công nghệ giúp kiểm soát tốt hơn quá trình chế biến, tạo độ đồng đều cho sản phẩm và từng bước nâng cao khả năng sản xuất.
Từ chỗ chủ yếu bán trực tiếp và tham gia các hội chợ địa phương, chị Quyên cùng các thành viên bắt đầu học cách chụp ảnh, làm video, livestream, sử dụng mạng xã hội và đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử.
Các sản phẩm được gắn mã QR, mã vạch và thông tin truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng có thể tìm hiểu về sản phẩm thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu của người bán.
HTX cũng từng bước số hóa hoạt động quản lý. Hàng hóa, tồn kho, khách hàng và doanh thu được theo dõi trên nền tảng công nghệ thông tin. Khâu vận chuyển được kết nối với các đơn vị logistics, giúp những sản phẩm được làm ra ở vùng cao có thể đến với khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố.
Điều đáng chú ý ở câu chuyện của Thiên An là chuyển đổi số không bắt đầu bằng những hệ thống công nghệ quá phức tạp.
Với chị Quyên và các thành viên, đó trước hết là việc biết sử dụng những công cụ sẵn có để thay đổi cách làm.
Một phiên livestream có thể giúp sản phẩm được giới thiệu tới lượng khách hàng lớn hơn nhiều so với một phiên chợ địa phương. Một video ngắn có thể kể câu chuyện về cây thuốc, hoa văn thổ cẩm hay người phụ nữ Dao làm ra sản phẩm. Một mã QR có thể giúp khách hàng tiếp cận thông tin về sản phẩm nhanh hơn.
Từ đó, sản phẩm không còn chỉ được bán dưới tên gọi chung chung của một loại nông sản, mà bắt đầu mang theo câu chuyện về vùng đất, cộng đồng và văn hóa.
Thay vì cạnh tranh đơn thuần bằng giá, hợp tác xã cố gắng tạo giá trị từ những thứ địa phương vốn đã có: nguồn nguyên liệu, tri thức bản địa, bàn tay của phụ nữ Dao và bản sắc văn hóa.
Theo thông tin từ địa phương, hiện 9 sản phẩm của HTX Thiên An đã đạt tiêu chuẩn OCOP và được đưa lên các sàn thương mại điện tử lớn. Hệ thống quản lý hàng hóa bằng công nghệ được áp dụng trong hoạt động của HTX, đồng thời đơn vị kết nối với các doanh nghiệp logistics để đưa hàng tới khách hàng.
Theo số liệu được công bố đầu năm 2026, doanh thu của HTX Thiên An trong năm 2025 đạt trên 3 tỷ đồng, tăng nhiều lần so với thời điểm chưa ứng dụng công nghệ. Đây là con số đáng chú ý đối với một mô hình khởi nghiệp xuất phát từ một bản vùng cao, với sản phẩm chủ yếu dựa trên nguyên liệu và lao động tại địa phương.
Từ chỗ doanh thu chỉ ở mức vài trăm triệu đồng trong những năm đầu hoạt động, HTX từng bước mở rộng danh mục sản phẩm, thị trường và phương thức bán hàng.
Công nghệ tạo thêm việc làm cho phụ nữ Dao
Một mô hình kinh tế vùng cao chỉ thực sự có ý nghĩa khi lợi ích không dừng lại ở chủ thể sản xuất. Tại Thiên An, những người hưởng lợi trực tiếp từ quá trình phát triển HTX là các phụ nữ trong cộng đồng Dao.
Theo ghi nhận, HTX từng tạo việc làm ổn định cho khoảng 15-20 thành viên là người Dao, với mức thu nhập khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng. Riêng các sản phẩm thổ cẩm dược liệu được cung cấp ra thị trường với số lượng hơn 200 sản phẩm mỗi tháng tại thời điểm được ghi nhận.
Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều phụ nữ không phải rời quê đi tìm việc làm xa. Họ có thể vừa tham gia sản xuất, vừa duy trì cuộc sống gia đình, đồng thời biến kỹ năng thêu thùa, may mặc và những tri thức truyền thống của dân tộc thành nguồn thu nhập.
Khi một hoa văn Dao xuất hiện trên chiếc túi được bán cho khách hàng ở thành phố; khi những cây thuốc của núi rừng được chế biến thành sản phẩm có bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc; khi một phiên livestream kể câu chuyện về người Dao đến với khách hàng ở cách xa hàng trăm kilomet, văn hóa không còn chỉ được lưu giữ trong không gian bản làng, văn hóa trở thành một phần của chuỗi giá trị kinh tế.
Từ một người phụ nữ khởi nghiệp trong điều kiện thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm và từng phải đối diện với những định kiến về phụ nữ dân tộc thiểu số làm kinh tế, chị Quyên đã dần trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu về khởi nghiệp của phụ nữ vùng cao.
Năm 2020, sản phẩm gối dược liệu của HTX lọt Top 10 Cuộc thi Dự án khởi nghiệp sáng tạo thanh niên nông thôn.
Năm 2023, chị Lý Thị Quyên đạt giải Nhất Chương trình “Phụ nữ Việt tự tin làm kinh tế” với dự án phát triển sản phẩm dựa trên bảo tồn văn hóa dân tộc.
Những sự ghi nhận đó cho thấy câu chuyện của Thiên An không chỉ dừng ở một mô hình kinh tế hộ gia đình mà đã trở thành một điển hình được cộng đồng và các tổ chức xã hội quan tâm.
Điều đáng chú ý trong mô hình Thiên An không phải là việc đưa sản phẩm lên mạng một cách đơn thuần.
Giá trị nằm ở cả chuỗi thay đổi: từ nguyên liệu bản địa đến chế biến; từ sản phẩm thô đến sản phẩm có thương hiệu; từ bao bì đơn giản đến mã QR và truy xuất nguồn gốc; từ bán hàng truyền thống đến thương mại điện tử; từ quản lý thủ công đến quản lý hàng hóa, khách hàng và doanh thu trên nền tảng số.
Mô hình cũng cho thấy công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng với sự thay đổi về tư duy sản xuất.
Một chiếc máy sấy lạnh không thể tự tạo ra thị trường. Một mã QR không thể thay thế chất lượng sản phẩm. Một gian hàng trên sàn thương mại điện tử cũng không thể bảo đảm đơn hàng nếu sản phẩm không có câu chuyện, tiêu chuẩn và khả năng cung ứng.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi: khai thác tiềm năng, lợi thế địa phương; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế; nâng cao thu nhập và đời sống của người dân.
Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa bàn xã Vi Hương cũ được hợp nhất vào xã Phủ Thông, tỉnh Thái Nguyên. Chính quyền địa phương mới đang tiếp tục đặt phát triển kinh tế, ứng dụng công nghệ và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương trong bối cảnh mới.
Từ câu chuyện của Hợp tác xã Thiên An, có thể thấy chuyển đổi số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án vĩ mô. Tiến trình ấy hoàn toàn có thể khởi nguồn từ những điều bình dị: một người phụ nữ dùng điện thoại thông minh để chốt đơn, một hợp tác xã biết đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử, một chiếc tem QR giúp minh bạch nguồn gốc, hay một phiên livestream đưa đặc sản bản làng vươn ra biển lớn.
Quan trọng hơn, khi công nghệ được trao vào tay những con người nặng lòng với quê hương, thấu hiểu giá trị văn hóa bản địa, nó sẽ tạo ra sức mạnh bứt phá: biến những sản vật vốn bị coi là “nhỏ lẻ”, “manh mún” thành hàng hóa có định vị thương hiệu và giá trị kinh tế cao.
Câu chuyện của Lý Thị Quyên và HTX Thiên An vì thế không chỉ là câu chuyện về một nữ giám đốc người Dao vượt khó khởi nghiệp. Đó còn là câu chuyện về cách khoa học, công nghệ và kinh tế số đang từng bước đi vào đời sống vùng cao - không thay thế những giá trị bản địa, mà giúp những giá trị ấy có thêm một con đường để đi xa hơn.
Từ bản làng đến thị trường số, khoảng cách ấy đang được rút ngắn bằng chính những con người biết làm chủ công nghệ trên mảnh đất quê hương mình.
