Nông thôn của Thủ đô đang đứng trước cơ hội mới
Trong hành trình xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo của UNESCO và phát triển Thủ đô theo hướng "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại", khu vực nông thôn đang đứng trước những cơ hội mới. Không còn chỉ được nhìn nhận là không gian sản xuất nông nghiệp thuần túy, nhiều vùng quê đang từng bước trở thành những điểm đến giàu bản sắc, kết hợp giữa nông nghiệp sinh thái, văn hóa, làng nghề, du lịch trải nghiệm và các hoạt động sáng tạo.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, mô hình “nông thôn sáng tạo” không nên hiểu đơn thuần là đưa công nghệ hay mô hình kinh tế mới vào làng quê. Cốt lõi của quá trình này là chuyển hóa nguồn lực văn hóa, tri thức bản địa và con người thành động lực phát triển mới.
Đây là hướng tiếp cận đặc biệt phù hợp với Hà Nội - nơi tồn tại một hệ thống làng cổ, làng nghề, di sản, lễ hội và không gian văn hóa truyền thống vô cùng phong phú. Việc coi nông thôn là không gian văn hóa hấp dẫn, tạo ra nhiều giá trị kinh tế mới - đây chính là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.
Theo đó, giá trị của nông thôn Thủ đô không chỉ nằm ở quỹ đất hay sản lượng nông sản, mà còn ẩn chứa trong hệ thống di tích, làng nghề, lễ hội và không gian sinh hoạt cộng đồng. Khi được nhận diện và khai thác đúng hướng, những giá trị này sẽ trở thành “tài nguyên sáng tạo” vô giá.
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy quá trình dịch chuyển này đang diễn ra mạnh mẽ. Ở xã Phù Đổng, khu du lịch sinh thái Green Park đang dần trở thành một không gian kết nối giữa nghệ thuật đương đại với cảnh quan, văn hóa và di sản. Tại làng nghề Đào Thục, các hoạt động trải nghiệm văn hóa dân gian như tuồng, chèo, ca trù, trò diễn truyền thống, vẽ con rối và in thủ công đang mở ra cách tiếp cận mới với di sản.
Trong khi đó, Bát Tràng phát triển các tour làm gốm, thăm đình chùa, từng bước biến di sản làng nghề thành sản phẩm du lịch - giáo dục hấp dẫn. Tại làng cổ Đường Lâm, nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát sáng tạo các sản phẩm dựa trên hoa văn truyền thống, hay không gian Đoài Creative tổ chức hoạt động tương tác và trải nghiệm di sản.
Những mô hình này chứng minh rằng, khi kết nối với thiết kế, nghệ thuật và giáo dục, di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, đồng thời mang lại giá trị kinh tế thiết thực.
Một thay đổi quan trọng trong tư duy phát triển “nông thôn sáng tạo” của Hà Nội là chuyển từ việc "bán sản phẩm" sang tạo ra những "sản phẩm đa giá trị". Trước đây, giá trị nông nghiệp chủ yếu đo bằng sản lượng và doanh số, nhưng hiện nay, người tiêu dùng không chỉ mua sản phẩm mà còn tìm kiếm câu chuyện, không gian văn hóa và sự trải nghiệm phía sau.
Một sản phẩm nông nghiệp vì thế có thể tạo thêm giá trị gia tăng từ du lịch và dịch vụ đi kèm. Một nghề truyền thống có thể trở thành hoạt động giáo dục sinh động; một ngôi làng có thể trở thành điểm đến văn hóa; một không gian sản xuất có thể biến thành nơi tổ chức workshop, trưng bày nghệ thuật hay giao lưu sáng tạo.
Từ góc nhìn này, “nông thôn sáng tạo” không có nghĩa là từ bỏ nông nghiệp hay nghề thủ công để làm du lịch. Điều cốt yếu là cần biết kết nối giá trị sẵn có với câu chuyện văn hóa địa phương để gia tăng chuỗi giá trị. Đây cũng là hướng đi thành công tại các làng nghề như Hồng Vân, Bát Tràng hay Đường Lâm - nơi sản xuất, văn hóa và du lịch trải nghiệm ngày càng gắn kết chặt chẽ.
Hiện đại nhưng không đánh mất “hồn quê”
Yêu cầu then chốt đặt ra trong quá trình xây dựng nông thôn mới sáng tạo là cân bằng giữa hiện đại hóa và bảo tồn bản sắc. "Nông thôn sáng tạo" không đồng nghĩa với bê tông hóa hay biến làng quê thành "đô thị thu nhỏ". Hạ tầng điện, nước, giao thông, dịch vụ và công nghệ số cần được nâng cấp để cải thiện chất lượng sống, nhưng song song đó phải giữ được cảnh quan, kiến trúc, không gian làng xã và các tập quán văn hóa đặc trưng.
Sở hữu hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, cùng hệ thống di tích, lễ hội và tri thức dân gian phong phú, Hà Nội đang nắm giữ nền tảng vô cùng lớn để phát triển mô hình “nông thôn sáng tạo”. Thay vì “mang đô thị về làng”, mỗi địa phương nên phát huy giá trị văn hóa, lịch sử và cảnh quan riêng biệt để tạo động lực bứt phá. Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi giữa "nông thôn sáng tạo" và quá trình đô thị hóa tự phát. Sáng tạo không phải là xóa bỏ cái cũ để thay bằng cái mới, mà là tìm cách làm cho những giá trị vốn có thích ứng và tỏa sáng trong đời sống hiện đại.
Nếu làm được điều đó, xây dựng nông thôn mới sẽ không dừng lại ở việc hoàn thiện hạ tầng hay nâng cao thu nhập vật chất. Đó còn là hành trình đánh thức sức sáng tạo mạnh mẽ trong từng làng quê, để nông thôn Thủ đô vừa hiện đại, văn minh, đáng sống, vừa gìn giữ trọn vẹn “hồn cốt” văn hóa truyền thống.
* Trang thông tin có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới thành phố Hà Nội
