Ngày 10/8, Ngoại trưởng Penny Wong sử dụng quyền hạn theo Đạo luật Quan hệ Đối ngoại, yêu cầu Đại học Quốc gia Úc (ANU) chấm dứt chương trình liên kết đào tạo với Đại học Sơn Đông của Trung Quốc. Bà đồng thời yêu cầu Đại học Queensland (UQ) dừng dự án nghiên cứu chung với Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc về phát triển thuốc giảm đau từ độc tố cây tầm ma bản địa Úc.
Đây là những thỏa thuận đầu tiên với các tổ chức Trung Quốc bị Chính phủ Úc chính thức hủy bỏ. Bà Wong không nêu chi tiết lý do từng trường hợp, nhưng cho biết động thái nhằm "bảo vệ nghiên cứu nhạy cảm, năng lực tự chủ chủ quyền và an ninh quốc gia".
Đại học Sơn Đông bị Bộ Quốc phòng Mỹ đưa vào danh sách các tổ chức nước ngoài tham gia "các hoạt động có vấn đề" cuối tháng 7. Viện Chính sách Chiến lược Úc (ASPI) cũng cảnh báo trường này có liên hệ với Viện Vật lý Kỹ thuật Trung Quốc, cơ quan nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm vũ khí hạt nhân.
Bắc Kinh phản đối quyết định của Canberra. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiến ngày 18/8 nói Trung Quốc phản đối việc lạm dụng khái niệm an ninh quốc gia để hạn chế hợp tác quốc tế bình thường trong giáo dục và nghiên cứu, đồng thời khẳng định các hoạt động này hoàn toàn mang tính học thuật.
Trong giới đại học Úc, quyết định của chính quyền cũng gây "làn sóng chấn động". Giáo sư Brian Schmidt, cựu Hiệu trưởng ANU và chủ nhân giải Nobel Vật lý, cho biết chương trình với Đại học Sơn Đông chủ yếu là mô hình đào tạo xuyên quốc gia, trong đó sinh viên học ba năm đầu tại Trung Quốc rồi chuyển sang Úc và "không có năng lực nghiên cứu khoa học".
Giáo sư James Laurenceson, Giám đốc Viện Quan hệ Úc-Trung Quốc thuộc Đại học Công nghệ Sydney, cảnh báo việc thu hẹp hợp tác với Trung Quốc có thể làm suy yếu năng lực khoa học của Úc. Theo dữ liệu InCites do ông phân tích, từ năm 2020, 52% các công bố khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) của Úc nằm trong nhóm 10% bài báo được trích dẫn nhiều nhất có sự hợp tác của nhà nghiên cứu Trung Quốc, gấp ba lần so với hợp tác với Mỹ.
Chính phủ Úc cho biết các trường đại học nước này có hơn 4.500 thỏa thuận hợp tác với Trung Quốc tính đến tháng 2/2025.
Tranh luận diễn ra ngay trước khi Úc thông qua sửa đổi Đạo luật Quan hệ Đối ngoại ngày 20/8. Theo quy định mới, các trường phải chủ động xác định, báo cáo những dự án nghiên cứu có sự tham gia của cá nhân hoặc tổ chức nước ngoài và đánh giá liệu chúng có "gây ảnh hưởng bất lợi đến lợi ích quốc gia của Úc" hay không.
Các chuyên gia cảnh báo quy định quá rộng nói trên có thể khiến giới học thuật e ngại, làm giảm hợp tác quốc tế và ảnh hưởng khả năng thu hút nhân tài của Úc.
