AI ‘nhại’ giọng nghệ sĩ: Ranh giới nào cho sự sáng tạo?

Công nghệ mở ra những thử nghiệm thú vị

Chỉ với những công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến, người dùng có thể tạo ra những bản cover bằng giọng hát mô phỏng các nghệ sĩ nổi tiếng, thậm chí khiến người nghe khó phân biệt với giọng hát thật. Một ca khúc có thể được thể hiện bằng màu giọng của một ca sĩ khác, một nghệ sĩ đã qua đời hoặc một giọng hát vốn chưa từng xuất hiện trong bản thu gốc.

Khả năng này mở ra những thử nghiệm thú vị cho âm nhạc. Người sáng tạo có thêm phương tiện để biến đổi, phối lại tác phẩm, khám phá những cách thể hiện mới. Công chúng cũng có thêm trải nghiệm thưởng thức. Tuy nhiên, khi giọng hát - vốn gắn liền với bản sắc và sự nghiệp của nghệ sĩ - có thể bị mô phỏng, tái tạo và đưa vào khai thác mà không cần sự tham gia của chính chủ thể, những vấn đề về quyền lợi và đạo đức nghề nghiệp bắt đầu trở nên đáng quan tâm.

Không ít sản phẩm âm nhạc AI cover được đăng tải trên mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video để thu hút lượt xem, tương tác, thậm chí phục vụ mục đích thương mại. Trong khi đó, nghệ sĩ có thể không hề biết giọng hát mang tên mình đang được sử dụng trong một sản phẩm mà họ chưa từng thu âm, chưa từng đồng ý và cũng không kiểm soát được nội dung.

Theo luật sư Nguyễn Quang Tâm, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Phúc Quang (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), không nên đặt công nghệ và nghệ sĩ ở hai phía đối lập. Vấn đề quan trọng là phải xây dựng được môi trường sáng tạo minh bạch, trong đó đổi mới công nghệ đi cùng sự tôn trọng con người, thành quả lao động nghệ thuật và quyền lợi công chúng.

Ông Tâm nhấn mạnh, một sản phẩm âm nhạc không chỉ đơn thuần là giai điệu hay giọng hát, mà đằng sau đó có thể là nhiều đối tượng quyền khác nhau, từ ca từ, giai điệu, bản phối, cuộc biểu diễn đến bản ghi âm và quyền của nhà sản xuất bản ghi. Mỗi đối tượng có thể thuộc về những chủ thể khác nhau và được bảo hộ theo những quy định pháp luật tương ứng.

Không chỉ là câu chuyện bản quyền

Một trong những điểm phức tạp của hiện tượng AI cover là ranh giới giữa việc mô phỏng một đặc điểm giọng nói và việc sử dụng trái phép các đối tượng được pháp luật bảo hộ.

Theo luật sư Nguyễn Quang Tâm, giọng nói hay màu giọng không mặc nhiên là một tác phẩm độc lập được bảo hộ theo quyền tác giả. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm nhận một bản thu nghe giống giọng hát của nghệ sĩ để kết luận có hành vi vi phạm bản quyền là chưa đủ. Cần xác định cụ thể người tạo nội dung đã sử dụng những gì: ca khúc, bản phối, bản ghi âm có sẵn hay dữ liệu từ cuộc biểu diễn được bảo hộ.

“Trong trường hợp này, Luật Sở hữu trí tuệ là căn cứ quan trọng để xác định quyền tác giả, quyền liên quan và các hành vi sử dụng cần được cho phép. Việc một ca khúc đăng tải công khai trên môi trường mạng để người dùng có thể nghe miễn phí không đồng nghĩa với việc họ được quyền sao chép, biến đổi, sử dụng làm dữ liệu huấn luyện AI hay khai thác thương mại tùy ý”, ông Tâm nhấn mạnh.

Dù vậy, ông Tâm cũng cho rằng, không thể mặc nhiên xem mọi sản phẩm cover bằng AI đều trái pháp luật. Việc đánh giá phải căn cứ vào nguồn dữ liệu, phạm vi cấp phép, thời hạn bảo hộ, mục đích và phương thức sử dụng cụ thể.

Thêm nữa, vấn đề không dừng lại ở quyền tác giả và quyền liên quan. Khi công nghệ mô phỏng giọng hát khiến công chúng nhận diện được một nghệ sĩ cụ thể, việc sử dụng tên tuổi, hình ảnh hoặc thông tin nhận diện của người đó có thể làm phát sinh những vấn đề pháp lý khác.

“Nếu một sản phẩm khiến người nghe hiểu nhầm rằng nghệ sĩ đã tham gia, đồng ý hoặc bảo trợ cho nội dung, cần xem xét quyền đối với hình ảnh cũng như quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín theo Bộ luật Dân sự”, luật sư Tâm nói.

Một yêu cầu đáng chú ý khác được luật sư Nguyễn Quang Tâm đề cập là Điều 11 Luật Trí tuệ nhân tạo, với quy định về tính minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra, trong đó nội dung âm thanh, hình ảnh mô phỏng hoặc giả lập giọng nói người thật phải được gắn nhãn.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền được biết của công chúng. Người nghe cần nhận diện được đâu là giọng hát thật, đâu là sản phẩm mô phỏng bằng công nghệ, tránh nhầm lẫn về sự tham gia hoặc đồng thuận của nghệ sĩ.

Tuy nhiên, việc gắn nhãn AI không đồng nghĩa với việc sản phẩm đương nhiên hợp pháp. Minh bạch về công nghệ không thể thay thế sự cho phép cần thiết khi sử dụng tác phẩm, bản ghi, dữ liệu hoặc các đối tượng quyền khác.

Dữ liệu trên Internet không phải tài nguyên miễn phí

Một vấn đề sâu hơn, ít được công chúng nhìn thấy nhưng có ý nghĩa quyết định đối với hoạt động AI cover âm nhạc, đó là nguồn dữ liệu được sử dụng để huấn luyện và vận hành các mô hình mô phỏng giọng nói.

Để tái tạo được màu giọng của một nghệ sĩ, các công cụ AI thường cần tiếp cận những dữ liệu âm thanh nhất định. Điều này đặt ra câu hỏi: Những bản thu, cuộc biểu diễn và dữ liệu giọng nói ấy được thu thập từ đâu? Chủ thể quyền có biết và đồng ý hay không? Việc sử dụng dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI có đáp ứng các điều kiện pháp luật?

Luật sư Nguyễn Quang Tâm cho rằng, hoạt động huấn luyện AI không phải là hành vi bị cấm, nhưng dữ liệu xuất hiện công khai trên mạng cũng không đương nhiên được sử dụng tùy ý.

“Các quy định về sở hữu trí tuệ và những văn bản hướng dẫn liên quan đã đặt ra những điều kiện đối với việc tiếp cận, sử dụng dữ liệu được bảo hộ, trong đó có yêu cầu về nguồn dữ liệu hợp pháp, quyền bảo lưu của chủ thể quyền và trách nhiệm của bên sử dụng theo từng trường hợp luật định”, ông Tâm cho biết.

Bên cạnh đó, theo ông Tâm, nếu giọng nói được xử lý để nhận diện hoặc gắn với một cá nhân cụ thể, hoạt động này còn phải được xem xét dưới góc độ bảo vệ dữ liệu cá nhân, theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Những vấn đề về căn cứ xử lý, mục đích, phạm vi và điều kiện sử dụng dữ liệu cần được đặt ra ngay từ khâu phát triển công nghệ, thay vì chỉ xử lý khi tranh chấp đã xảy ra.

Thực tế này cho thấy, câu chuyện AI mô phỏng giọng nghệ sĩ không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng được đăng tải trên mạng. Nó bắt đầu từ quá trình thu thập dữ liệu, xây dựng mô hình, tạo nội dung cho đến phát hành và khai thác thương mại. Vì vậy, việc bảo vệ quyền lợi nghệ sĩ cần được đặt ra xuyên suốt quá trình này, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm đã được công bố.