Sân khấu xã hội hóa cần cơ chế để phát triển bền vững
Tại Hội thảo khoa học phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị từ cơ chế, chính sách của Luật Phát triển đô thị và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa diễn ra ngày 5/11, các ý kiến từ lĩnh vực đào tạo nghệ thuật và nghiên cứu văn hóa đặt ra nhiều vấn đề đối với TP.HCM.
Trong đó, TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, nhìn nhận những điểm nghẽn trong hoạt động sân khấu, đặc biệt là các đơn vị xã hội hóa. Trong khi đó, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, nhấn mạnh việc nhận diện, bảo tồn và phát huy các nguồn tài nguyên văn hóa đặc trưng của đô thị.
Theo TS.NSƯT Lê Nguyên Đạt, TP.HCM hiện có lực lượng sân khấu xã hội hóa lớn nhất cả nước, với nhiều loại hình hoạt động sôi nổi, góp phần tạo nên diện mạo phong phú cho đời sống nghệ thuật thành phố.
Tuy nhiên, quy mô hoạt động lớn không đồng nghĩa với việc các đơn vị sân khấu đã có điều kiện phát triển ổn định. Một trong những khó khăn là thiếu lịch diễn thường xuyên, thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp với đặc thù từng dự án và những hạn chế trong việc tiếp cận khán giả.
Đối với các đơn vị sân khấu, việc duy trì một vở diễn không chỉ phụ thuộc vào chất lượng nghệ thuật mà còn liên quan đến địa điểm biểu diễn, chi phí tổ chức, khả năng tiếp cận công chúng và nguồn thu. Nếu thiếu những điều kiện này, nhiều tác phẩm khó có cơ hội tiếp tục tồn tại sau đợt công diễn đầu tiên.
Từ thực tế đó, ông Lê Nguyên Đạt đề xuất nghiên cứu cơ chế đặt hàng nghệ thuật theo dự án, trong đó có thể ưu tiên những loại hình truyền thống như cải lương, hát bội. Việc hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với vòng đời của tác phẩm, thay vì chỉ tập trung vào khâu sản xuất hoặc tổ chức một chương trình đơn lẻ.
Bên cạnh đó, thành phố cần tăng cường kết nối hoạt động sân khấu với trường học, mở rộng các điểm biểu diễn tại thiết chế văn hóa công lập và thí điểm những chương trình trải nghiệm sân khấu để đưa nghệ thuật đến gần hơn với công chúng.
Theo ông, các chính sách hỗ trợ cũng cần có tiêu chí đánh giá cụ thể, minh bạch, có thể thí điểm trong khoảng 6-12 tháng để đo lường hiệu quả trước khi nhân rộng. Điều này giúp nguồn lực công được sử dụng đúng mục tiêu, đồng thời tạo điều kiện để các đơn vị nghệ thuật chủ động phát triển.
Phát triển công nghiệp văn hóa phải bắt đầu từ bản sắc đô thị
Ở góc độ nghiên cứu văn hóa, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM cho rằng một đô thị không chỉ được nhận diện bằng hệ thống hạ tầng, công trình hay tốc độ phát triển kinh tế mà còn cần có bản sắc và đời sống văn hóa riêng. Đây chính là yếu tố tạo nên sức sống, chiều sâu và sự khác biệt của đô thị.
Với TP.HCM, nguồn tài nguyên văn hóa được hình thành qua nhiều lớp lịch sử, bao gồm di sản kiến trúc, không gian sông nước, hệ sinh thái, đời sống cộng đồng và những ký ức gắn với quá trình hình thành, phát triển thành phố.
Theo ông Lâm Nhân, những yếu tố này không chỉ có ý nghĩa trong công tác bảo tồn mà còn là nền tảng để phát triển các sản phẩm sáng tạo, du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, muốn khai thác hiệu quả cần có cách tiếp cận phù hợp, tránh xem mọi giá trị di sản đều có thể chuyển hóa thành sản phẩm thương mại.
Ngoài ra, ông còn nêu về công tác kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể. TP.HCM cần nhận diện đầy đủ những giá trị văn hóa đang tồn tại trong cộng đồng, từ đó có cơ sở đánh giá, phân loại và xây dựng phương án bảo tồn, phát huy phù hợp.
Việc này càng có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều nghệ nhân nắm giữ tri thức, kỹ năng và thực hành văn hóa truyền thống đang ngày càng lớn tuổi. Nếu không kịp thời ghi nhận, tư liệu hóa và có chính sách truyền dạy, một số giá trị văn hóa có nguy cơ mai một cùng thế hệ đang lưu giữ chúng. Cần chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang quản trị và phát huy tài nguyên văn hóa. Tuy nhiên, không phải di sản nào cũng cần thương mại hóa, cũng không phải mọi hoạt động khai thác di sản đều có thể xem là công nghiệp văn hóa.
Quá trình phát triển cần tôn trọng cộng đồng chủ thể, tính xác thực và những giá trị vốn có của di sản. Bởi nếu chỉ chú trọng khả năng tạo ra doanh thu mà bỏ qua bản sắc, hoạt động khai thác có thể làm biến dạng chính nguồn tài nguyên văn hóa mà thành phố muốn phát huy.
"Phát triển công nghiệp văn hóa tại TP.HCM không chỉ là câu chuyện mở rộng thị trường giải trí hay khai thác các giá trị di sản phục vụ du lịch. Điều quan trọng hơn là phải giải quyết đồng thời những điều kiện để người làm nghệ thuật có thể sáng tạo, tác phẩm có cơ hội tiếp cận công chúng và các giá trị văn hóa được gìn giữ trong quá trình phát triển đô thị" ông Lâm Nhân chia sẻ.
