Theo Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), giá trị dòng chảy vàng bất hợp pháp hiện đã vượt 120 tỷ USD mỗi năm. Phần lớn nguồn cung này đến từ các hoạt động khai thác thủ công và quy mô nhỏ, vốn nằm ngoài hệ thống giám sát chính thức. Khi giá vàng liên tục lập đỉnh trong giai đoạn 2024-2026, lợi nhuận từ khai thác và vận chuyển trái phép cũng tăng tương ứng, tạo động lực mạnh cho các mạng lưới tội phạm mở rộng hoạt động.
David Tait, Giám đốc điều hành WGC, cho rằng quy mô của vấn đề đã đạt đến mức báo động. Ông mô tả đây là một "cuộc khủng hoảng đối với cộng đồng quốc tế", nhấn mạnh rằng các hoạt động khai thác vàng bất hợp pháp thường đi kèm với xung đột, hành vi né tránh lệnh trừng phạt và các dòng tài chính phi pháp.
Theo ông, giá vàng tăng cao đã làm gia tăng đáng kể sức hấp dẫn của hoạt động buôn lậu, qua đó tiếp sức cho các mạng lưới tội phạm và các nhóm vũ trang ở nhiều khu vực trên thế giới.
Điều khiến vàng trở thành công cụ lý tưởng cho các hoạt động bất hợp pháp nằm ở đặc tính của chính kim loại này. Sau khi được tinh luyện, vàng từ các nguồn khác nhau gần như có đặc tính hóa học giống hệt nhau, khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên đặc biệt khó khăn. Đây cũng là lý do vàng từ lâu được các tổ chức rửa tiền và các mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia ưa chuộng.
Theo Ruth Crowell, Giám đốc điều hành Hiệp hội Thị trường Vàng thỏi London (LBMA), việc giá vàng tăng mạnh đang khiến nhiệm vụ ngăn chặn các dòng chảy bất hợp pháp trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Bà cảnh báo rằng khi giá trị của mỗi kilogram vàng tăng cao, việc vận chuyển tài sản bất hợp pháp xuyên biên giới cũng trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn đối với các tổ chức tội phạm.
Tác động của hiện tượng này không chỉ dừng lại ở lĩnh vực tài chính. Tại một số quốc gia giàu tài nguyên như Sudan và Cộng hòa Dân chủ Congo, nguồn thu từ vàng được cho là đã góp phần kéo dài các cuộc xung đột vũ trang. Khi giá vàng tăng gần gấp đôi chỉ trong vòng hai năm, nguồn tài chính chảy vào các khu vực khai thác ngoài vòng pháp luật cũng gia tăng tương ứng, làm phức tạp thêm các nỗ lực ổn định an ninh.
Trước thực trạng đó, nhiều chính phủ đang đẩy mạnh các biện pháp kiểm soát. Mỹ, Anh và UAE được cho là đang xem xét những quy định mới nhằm tăng cường truy xuất nguồn gốc vàng, bao gồm việc siết kiểm tra tại các cửa khẩu, sân bay và nâng cao tiêu chuẩn đối với chuỗi cung ứng kim loại quý.
Tại Mỹ, một dự luật lưỡng đảng đang được trình lên Quốc hội, đề xuất xây dựng chiến lược quốc gia nhằm chống khai thác vàng bất hợp pháp, đồng thời mở cuộc điều tra riêng về hoạt động khai thác vàng trái phép tại Venezuela. Trong khi đó, Anh cũng chuẩn bị triển khai các biện pháp mạnh tay hơn đối với nạn buôn lậu vàng, bao gồm việc tổ chức hội nghị quốc tế về tài chính bất hợp pháp và tăng cường phối hợp chống rửa tiền.
Một xu hướng mới cũng đang khiến các cơ quan quản lý lo ngại là mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa vàng và tiền điện tử trong các hoạt động phạm pháp. Theo Phó Thủ tướng Anh David Lammy, vàng ngày càng bị lợi dụng như một phương tiện thanh toán và chuyển giá trị trong các giao dịch tội phạm, trong khi tiền điện tử được sử dụng để che giấu thêm dấu vết của dòng tiền bất hợp pháp.
Dù vậy, những nỗ lực của LBMA và WGC đến nay vẫn chưa thể ngăn chặn hoàn toàn sự lan rộng của thị trường vàng phi chính thức. Khoảng 20% sản lượng vàng toàn cầu được khai thác bởi các thợ mỏ thủ công và quy mô nhỏ, nhưng chỉ khoảng 1% lượng vàng đạt chuẩn "giao hàng tốt" của LBMA có nguồn gốc từ nhóm này. Điều đó cho thấy phần lớn lượng vàng khai thác thủ công vẫn đang lưu thông bên ngoài các chuỗi cung ứng được chứng nhận và giám sát.
Theo nhiều chuyên gia trong ngành, giải pháp lâu dài không chỉ nằm ở việc tăng cường thực thi pháp luật mà còn cần sự phối hợp quốc tế sâu rộng hơn. Dominic Raab, cựu Phó Thủ tướng Anh, cho rằng các nền kinh tế G7 cần đóng vai trò chủ động hơn trong việc xây dựng khung pháp lý chung và nâng cao tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc vàng. Nếu các quốc gia tiêu thụ và trung tâm giao dịch vàng lớn cùng hành động, khả năng thu hẹp thị trường vàng bất hợp pháp sẽ cao hơn đáng kể.
Trong bối cảnh giá vàng vẫn được hỗ trợ bởi bất ổn địa chính trị và nhu cầu trú ẩn an toàn của nhà đầu tư, áp lực buôn lậu nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng. Điều đó đồng nghĩa cuộc chiến nhằm kiểm soát nguồn gốc vàng và ngăn chặn các dòng tiền phi pháp sẽ trở thành một trong những thách thức lớn nhất của thị trường kim loại quý toàn cầu trong những năm tới.
