Cuộc Nam Tiến và pho tượng 4 lần bị đánh cắp
Đoan quận công Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa (vùng đất từ Quảng Bình đến Thừa Thiên Huế ngày nay) vào năm 1558. Tại đây, ông bắt đầu đứng chân trên vùng đất Ái Tử - Trà Bát (nay là xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị mới). Chúa Nguyễn Hoàng chính là người đặt nền móng cho các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong và Vương triều Nguyễn sau này.
Khi Chúa Nguyễn Hoàng mới vào đứng chân khai hoang, trấn thủ tại vùng đất Quảng Trị, có một nhân vật đặc biệt đi theo phò tá là cậu ruột của ông - tên là Nguyễn Ư Dĩ.
Không chỉ là người nuôi dạy cháu mình khôn lớn, ngài Nguyễn Ư Dĩ còn có tiếng nói và công lao rất lớn giúp chúa Nguyễn Hoàng thu phục nhân tâm, ổn định đời sống nhân dân, mở mang bờ cõi. Trong 68 năm đóng chân ở Quảng Trị, di sản Chúa Nguyễn Hoàng để lại khá nhiều, nhưng nổi bật trong số đó là pho tượng Thái Phó Nguyễn Ư Dĩ.
Tượng Thái phó Nguyễn Ư Dĩ nặng hơn 300kg được đúc dưới thời chúa Nguyễn, cao 0,62m, phần vai rộng 0,30m, có niên đại khoảng 400 năm tuổi. Tượng được làm bằng chất liệu đồng, tạc ở thế ngồi trên ghế thấp 2 chân gấp khuỷu hơi dang ra. Khuôn mặt tượng là hình chữ điền, mắt nhìn xuống, mũi cao, môi mỏng, cằm vuông, râu dài, dái tai rộng, đầu đội mũ quan hai lớp, chân đi hia chỉ để lộ phần mũi. Tượng ngài Nguyễn Ư Dĩ được tạo hình toàn thân khoác áo choàng rộng phủ từ vai xuống vắt trùm cả 2 chân, 2 tay vòng phía trước bụng khuất trong vạt áo choàng chỉ để hở một ngón tay cái của bàn tay phải, trong khi đó phần bụng để hở to, tròn.
Theo người dân làng Trà Liên (xã Ái Tử) , pho tượng này được Chúa Nguyễn Hoàng cho đúc sau khi cậu của mình qua đời. “Theo các cụ cao niên kể lại, Chúa Nguyễn Hoàng nhận thấy công lao của cậu mình rất lớn nên đã cho đúc pho tượng này để thờ trong chùa Liễu Ba, vùng đất thuộc làng Trà Liên hiện nay, xưa kia là nơi đóng dinh phủ của Chúa”, ông Hồ Sỹ Út (76 tuổi), một người có uy tín ở làng Trà Liên nói.
Trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam, chùa Liễu Ba bị ném bom đổ sập, người dân làng Trà Liên phải đi sơ tán lánh nạn. Khi người dân trở về thì nhà cửa không còn, duy ở chùa Liễu Ba chỉ còn pho tượng ngài Nguyễn Ư Dĩ còn sót lại nằm trên đống đổ nát.
Sau đó người dân tự bảo quản và đưa pho tượng này vào thờ chung ở đình làng Trà Liên từ những năm 1972 cho đến năm 2022. Trong thời gian đó, pho tượng đã bị kẻ gian đánh cắp 4 lần, dùng cưa để cưa một phần ở phía lưng hòng tìm vàng bạc, châu báu.
“Năm 1986, pho tượng này bị kẻ trộm đánh cắp, đưa lên thuyền neo đậu bên sông Thạch Hãn để chở đi cất giấu. May thay, khi thuyền vừa rời bến thì bị vỡ mạn khiến chúng phải quay lại bờ, cất giấu dưới bãi cát. Sau đó, cả làng đổ ra bờ sông dùng xà beng, cây sắt thọc xuống bờ cát bên sông thì may mắn tìm được ngài”, ông Hồ Sỹ Út chia sẻ thêm.
Nhằm để bảo vệ pho tượng quý hiếm, người dân làng Trà Liên đã đóng góp tiền của để xây dựng một đền thờ kiên cố. Đền thờ Thái phó Nguyễn Ư Dĩ hiện nằm trên khu đất rộng 2 ha thuộc khuôn viên Di tích lịch sử quốc gia Chúa Nguyễn (thuộc xã Ái Tử hiện nay).
Kiến nghị làm điểm tham quan du lịch
Hiện nay, mặc dù ngài Nguyễn Ư Dĩ đã có nơi để thờ tự nhưng đền thờ này vẫn thiếu một số hạng mục, trong đó có tường rào, cổng đền thờ… Trước đó vào năm 2024, trong bài viết: “Có một miền di sản Chúa Nguyễn Hoàng trên đất Quảng Trị”, Báo Nhà báo & Công luận đã có phản ánh tình trạng này. Sau khi bài báo này đăng tải, Hội cựu học sinh và giáo chức Trường Trung học Nguyễn Hoàng đã đến thăm đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ, đồng thời ủng hộ xây dựng một bức bình phong, giá trị hơn 65 triệu đồng.
Bức bình phong này đã khắc họa rõ nét bối cảnh lúc Chúa Nguyễn Hoàng mới đến Quảng Trị. Cụ thể, các họa sỹ đã khắc họa hình ảnh các cụ phụ lão và nhân dân địa phương dâng lên Chúa Nguyễn Hoàng 7 vò nước mát, ngay khi Chúa vừa đến vùng đất mới.
Tương truyền, ngài Nguyễn Ư Dĩ đi theo phò tá lúc đó đã nói rằng: “Chúa mới đến vùng đất mới trấn thủ mà nhân dân địa phương dâng nước lên tặng, đó là điềm báo được nước!”.
“Nhân đây, thay mặt bà con làng Trà Liên, chúng tôi xin cảm ơn Báo Nhà báo & Công luận đã có tiếng nói, để giúp cho đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ có thêm bức bình phong kiên cố, tuyệt đẹp”, ông Hồ Sỹ Út bày tỏ.
Tuy nhiên, hiện nay tại đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ vẫn còn thiếu 2 hạng mục cơ bản là tường rào bảo vệ và cổng đền thờ. “Hiện nay do đền thờ chưa có tường rào bảo vệ nên trâu bò thỉnh thoảng vẫn đi vào sân phá hoại, nước lụt hàng năm vẫn dâng lên đe dọa công trình vì thiếu tường rào che chắn giữ đất, bảo vệ khuôn viên đền thờ”, ông Út bày tỏ.
Hiện nay, kinh phí để xây dựng hạng mục tường rào và cổng đền thờ ước tính lên tới hàng trăm triệu đồng. “Qua đây, chúng tôi kiến nghị Sở VH-TT&DL tỉnh Quảng Trị quan tâm, sớm lập đoàn tiến hành khảo sát đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ để có cơ chế hỗ trợ ngân sách trong việc bảo vệ, thờ cúng, hương khói cho ngài Nguyễn Ư Dĩ, vì hiện nay tiền hương khói, thờ phụng cho ngài chủ yếu là do nhân dân địa phương đóng góp nhưng không nhiều. Vì thế, chúng tôi tha thiết kiến nghị các cấp, các ngành cũng như các nhà hảo tâm, con em Quảng Trị sinh sống trong và ngoài nước quan tâm, ủng hộ để công trình được trọn vẹn hơn”, ông Hồ Sỹ Út bày tỏ.
Bên cạnh đó, nhân dân địa phương cũng mong muốn Sở VH-TT&DL tỉnh Quảng Trị, các doanh nghiệp lữ hành sớm đưa đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ vào điểm tham quan du lịch nhằm góp phần tìm hiểu một phần lịch sử trong giai đoạn Chúa Nguyễn Hoàng, ngài Nguyễn Ư Dĩ vào Quảng Trị khẩn hoang, mở mang bờ cõi xuống phương Nam và đặt nền móng cho việc xác lập chủ quyền ở Hoàng Sa, Trường Sa.
Ông Đặng Sỹ Dũng, Chủ tịch UBND xã Triệu Phong (nguyên Trưởng phòng Văn hóa Thông tin huyện Triệu Phong cũ) cho biết, tại đền thờ ngài Nguyễn Ư Dĩ thực tế đang còn thiếu một số hạng mục như kể trên và việc bổ sung xây dựng các hạng mục này là chính đáng, nhằm giúp cho đền thờ được trọn vẹn hơn, cũng là góp phần bảo vệ, gìn giữ pho tượng quý ngài Nguyễn Ư Dĩ. Mới đây, UBND xã Triệu Phong đã tổ chức chương trình nghệ thuật kỷ niệm 500 năm ngày sinh Chúa Tiên Nguyễn Hoàng (1525-2025) và đổi tên trường tiểu học thị trấn Ái Tử thành trường Tiểu học Nguyễn Hoàng (xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị) nhằm ghi nhớ công lao của Chúa Nguyễn.
