Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn các xã rộng hơn, nhu cầu đầu tư hạ tầng và điều kiện phát triển giữa các khu vực cũng có sự khác biệt. Trong khi đó, Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 đặt ra yêu cầu cao hơn, không chỉ về hạ tầng mà còn ở tổ chức sản xuất, môi trường, dịch vụ thiết yếu và chất lượng đời sống.
Vì vậy, bài toán đặt ra không đơn thuần là có thêm bao nhiêu nguồn vốn, mà quan trọng hơn là sử dụng nguồn lực như thế nào để tạo ra những chuyển biến thực chất, giúp người dân có thêm điều kiện phát triển kinh tế và ổn định cuộc sống.
Nguồn vốn cần được chuyển hóa thành công trình thiết thực
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, tổng vốn đầu tư phát triển trung hạn giai đoạn 2026–2030 bố trí cho 14 xã đăng ký phấn đấu đạt chuẩn nông thôn mới là 374,83 tỷ đồng. Riêng năm 2026, ngân sách Trung ương bố trí 111,772 tỷ đồng, gồm vốn đầu tư phát triển và vốn sự nghiệp, bình quân gần 8 tỷ đồng/xã.
Đây là nguồn lực quan trọng giúp các địa phương từng bước hoàn thiện hạ tầng, khắc phục những tiêu chí còn thiếu. Tuy nhiên, so với nhu cầu đầu tư thực tế, nguồn vốn vẫn còn hạn chế, nhất là đối với các công trình giao thông, thủy lợi, thiết chế văn hóa, y tế và hệ thống thoát nước. Đáng chú ý, nguồn vốn bố trí trong năm chủ yếu từ ngân sách Trung ương, chưa có nguồn ngân sách tỉnh hỗ trợ riêng cho 14 xã.
Trước thực tế đó, việc lựa chọn danh mục đầu tư, xác định thứ tự ưu tiên và lồng ghép các nguồn lực cần được tính toán kỹ lưỡng. Những công trình cấp thiết, có khả năng hoàn thành, phục vụ trực tiếp sản xuất và đời sống cần được ưu tiên, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo số lượng.
Ông Nguyễn Quốc Tuấn, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới tỉnh Quảng Trị, cho rằng với nguồn lực hiện có, các địa phương cần chủ động rà soát nhu cầu, lựa chọn công trình phù hợp và sử dụng vốn đúng trọng tâm. Cùng với nguồn vốn chương trình, các xã cần tăng cường lồng ghép những chương trình, dự án khác, đồng thời huy động các nguồn lực hợp pháp để nâng cao hiệu quả đầu tư.
Bên cạnh khả năng cân đối vốn, tiến độ giải ngân cũng là vấn đề cần được quan tâm. Đến ngày 5/11/2026, đối với nguồn vốn ngân sách Trung ương năm 2025 được kéo dài, có 7 xã đạt tỷ lệ giải ngân từ 50% đến 100%. Trong khi đó, nguồn vốn năm 2026 mới ghi nhận 6 xã phát sinh giải ngân, gồm Cửa Tùng, Trường Ninh, Vĩnh Linh, Triệu Phong, Hiếu Giang và Quảng Ninh.
Thực tế này cho thấy, việc đưa nguồn vốn vào các công trình vẫn cần được đẩy nhanh, nhất là ở khâu hoàn thiện thủ tục đầu tư và tổ chức thực hiện. Theo Công văn số 5279/UBND-NNMT ngày 23/10/2026 của UBND tỉnh, các địa phương phải khẩn trương hoàn thiện thủ tục, đẩy nhanh tiến độ triển khai. Tuy nhiên, giải ngân không chỉ là yêu cầu về tiến độ mà còn phải gắn với chất lượng công trình, hiệu quả khai thác và khả năng phục vụ lâu dài.
Tạo sức bật từ sản xuất và sinh kế
Nếu hạ tầng tạo điều kiện thì sản xuất, việc làm và thu nhập mới là nền tảng bảo đảm sức sống lâu dài của nông thôn mới. Qua rà soát tại 14 xã, tổ chức sản xuất vẫn là một trong những lĩnh vực còn hạn chế. Có 6 xã chưa đáp ứng yêu cầu về vùng nguyên liệu chăn nuôi tập trung, 7 xã chưa đạt yêu cầu đối với lĩnh vực trồng trọt.
Những con số này phản ánh thực tế sản xuất ở một số địa phương vẫn còn phân tán, quy mô chưa đồng đều, liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thật sự chặt chẽ. Khi đầu ra thiếu ổn định, sản phẩm khó nâng cao giá trị, thu nhập của người dân cũng khó có bước chuyển rõ rệt.
Đáng chú ý, Nam Cửa Việt còn 27 chỉ tiêu chưa đạt, tập trung ở nhiều lĩnh vực từ hạ tầng, thu nhập đến sản xuất, giáo dục, y tế và môi trường. Tuyên Phú còn 14 chỉ tiêu, Quảng Trạch còn 13 chỉ tiêu, cho thấy áp lực hoàn thành mục tiêu trong năm 2026 vẫn khá lớn.
Đối với những địa phương này, việc xác định đúng khâu còn yếu để tập trung nguồn lực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thay vì triển khai dàn trải, các xã cần phát huy lợi thế từng vùng, củng cố hoạt động hợp tác xã, tổ chức lại sản xuất và từng bước hình thành các vùng nguyên liệu ổn định.
Cùng với đó, việc nâng chất lượng sản phẩm OCOP, hoàn thiện truy xuất nguồn gốc, quảng bá và kết nối tiêu thụ cần được quan tâm đúng mức. Thương mại điện tử có thể mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường, nhưng muốn duy trì hiệu quả, sản phẩm phải bảo đảm chất lượng, nguồn cung ổn định và đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng.
Đặc biệt, đầu tư hạ tầng cần gắn chặt hơn với nhu cầu sản xuất. Một tuyến đường sẽ phát huy giá trị lớn hơn khi kết nối được vùng nguyên liệu với điểm thu mua, chế biến; công trình thủy lợi sẽ thiết thực hơn khi đi cùng phương án tổ chức sản xuất và sử dụng nước hiệu quả. Khi đó, mỗi khoản đầu tư không chỉ góp phần hoàn thành tiêu chí mà còn trực tiếp hỗ trợ người dân giảm chi phí, mở rộng sản xuất và nâng cao thu nhập.
Đồng hành tháo gỡ khó khăn, nâng hiệu quả đầu tư
Xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, vì vậy cấp xã khó có thể tự giải quyết toàn bộ những vướng mắc phát sinh. Sự đồng hành của các sở, ngành chuyên môn cần được cụ thể hóa bằng hướng dẫn trực tiếp, hỗ trợ xử lý từng nhóm nhiệm vụ và kịp thời tháo gỡ những vấn đề vượt thẩm quyền.
Theo đề nghị của Sở Nông nghiệp và Môi trường, các sở: Xây dựng, Y tế, Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Công Thương cần tăng cường phối hợp, hỗ trợ địa phương trong các lĩnh vực phụ trách, từ quy hoạch, kiến trúc, thoát nước, y tế cơ sở đến thiết chế văn hóa, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Ở cấp xã, yêu cầu đặt ra là phải chủ động rà soát danh mục công trình, xác định rõ thứ tự ưu tiên, tiến độ thực hiện và trách nhiệm của từng bộ phận. Những hạng mục đã được bố trí vốn cần sớm hoàn thiện thủ tục để triển khai; các nội dung còn vướng mắc phải kịp thời báo cáo, đề xuất cơ quan chuyên môn phối hợp xử lý.
Theo kế hoạch, các xã phải gửi hồ sơ minh chứng để các sở, ngành thẩm tra trước ngày 20/12/2026 và hoàn thiện toàn bộ hồ sơ trước ngày 30/3/2027. Riêng Nam Cửa Việt, Tuyên Phú và Quảng Trạch cần tập trung khắc phục những tiêu chí còn thiếu; trường hợp chưa đáp ứng điều kiện trước ngày 31/12/2026 sẽ tiếp tục được chỉ đạo phấn đấu để xem xét công nhận trong năm 2027.
Có thể thấy, nguồn lực đầu tư chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành những công trình thiết thực, mô hình sản xuất hiệu quả và cơ hội sinh kế bền vững. Khi hạ tầng được đầu tư đúng nhu cầu, sản xuất có thêm liên kết, thị trường được mở rộng và thu nhập người dân từng bước nâng lên, xây dựng nông thôn mới mới tạo được sức bật lâu dài, thay vì chỉ dừng lại ở những con số hoàn thành tiêu chí.