Từ nương rẫy truyền thống đến những mô hình sản xuất công nghệ cao
Tại xã Tả Phìn, tỉnh Lào Cai, nông nghiệp đang có những thay đổi đáng chú ý khi ngày càng nhiều hộ dân mạnh dạn chuyển từ phương thức canh tác truyền thống sang sản xuất ứng dụng công nghệ. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết và kinh nghiệm, người dân từng bước đầu tư nhà màng, hệ thống tưới tự động, thiết bị kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm để phát triển các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao.
Một trong những hộ đi đầu trong xu hướng này là gia đình anh Giàng A Toàn ở thôn Suối Thầu. Theo ghi nhận, gia đình anh đã đầu tư khu nhà màng rộng hơn 10.000m², đồng bộ hệ thống tưới nhỏ giọt, quạt điều hòa độ ẩm và cảm biến nhiệt tự động, phục vụ trồng cà chua và hoa ly.
Chia sẻ với phóng viên, anh Toàn cho biết trước đây người dân chủ yếu trồng rau theo kinh nghiệm, phụ thuộc nhiều vào thời tiết, khiến năng suất thấp và sâu bệnh dễ phát sinh. Sau khi tham gia các lớp tập huấn, tham quan những mô hình sản xuất ở địa phương khác, anh quyết định thay đổi cách làm.
Theo anh, ứng dụng công nghệ giúp chủ động thời vụ, tiết kiệm nước, hạn chế sâu bệnh và cải thiện chất lượng nông sản. Sản phẩm cà chua, hoa ly của gia đình được cung cấp cho các cơ sở lưu trú, khách sạn và hệ thống siêu thị. Doanh thu mỗi năm được bài báo ghi nhận ở mức vài trăm triệu đồng.
Cũng tại Tả Phìn, gia đình anh Vàng Văn Sơn phát triển mô hình trồng cà chua trên diện tích khoảng 2ha nhà lưới. Theo thông tin được công bố, mô hình mang lại nguồn thu khoảng 300–500 triệu đồng mỗi năm.
Chia sẻ về sự thay đổi trong sản xuất, anh Sơn cho biết trước đây trồng cà chua ngoài trời thường chịu nhiều rủi ro do mưa gió. Khi chuyển sang nhà lưới, cây phát triển đồng đều hơn, chất lượng quả được cải thiện và giá bán cũng tốt hơn. Tuy nhiên, anh cũng thừa nhận việc làm nông nghiệp ứng dụng công nghệ đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn.
Đây là vấn đề đáng chú ý đối với nhiều hộ dân miền núi. Công nghệ có thể giúp cải thiện năng suất và chất lượng nhưng không phải gia đình nào cũng đủ khả năng đầu tư nhà màng, hệ thống tưới hay thiết bị điều khiển tự động. Bởi vậy, việc lựa chọn quy mô và công nghệ phù hợp với nguồn vốn, điều kiện sản xuất và khả năng tiêu thụ là yếu tố quyết định hiệu quả lâu dài.
Không chỉ những hộ sản xuất quy mô lớn, các hộ mới chuyển đổi cũng đang từng bước tiếp cận phương thức canh tác mới. Chị Giàng Thị Mẩy, một hộ dân tại Tả Phìn cho biết, sau khi chuyển từ phương thức canh tác truyền thống sang trồng rau ứng dụng công nghệ, gia đình chị từng bước làm quen với quy trình kỹ thuật mới. Theo chia sẻ được đăng tải, mỗi vụ rau mang lại khoản lãi khoảng 50–70 triệu đồng.
Từ những trường hợp này, có thể thấy hiệu quả của công nghệ không chỉ nằm ở việc tăng diện tích sản xuất mà còn ở khả năng giúp người dân kiểm soát tốt hơn các yếu tố ảnh hưởng đến cây trồng. Khi biết sử dụng hệ thống tưới, điều chỉnh điều kiện chăm sóc và lựa chọn thời điểm sản xuất, người nông dân có thể giảm bớt sự phụ thuộc vào thời tiết, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Theo thông tin từ lãnh đạo xã Tả Phìn, địa phương có gần 20 mô hình trồng trọt ứng dụng công nghệ cao, tập trung vào rau ôn đới, dâu tây, hoa chất lượng cao và cây dược liệu bản địa. Tổng diện tích sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được công bố là 86,62ha, với giá trị thu nhập hơn 100 tỷ đồng mỗi năm.
Đáng chú ý, theo cán bộ chuyên môn của địa phương, hệ thống tưới tự động có thể được điều khiển thông qua điện thoại thông minh, góp phần giảm 40–60% lượng nước sử dụng và tiết kiệm công lao động. Điều này cho thấy chuyển đổi số trong nông nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu từ những hệ thống quản lý phức tạp, mà có thể xuất phát từ những ứng dụng thiết thực, giải quyết trực tiếp khó khăn trong sản xuất.
Đổi cây trồng, thay đổi sinh kế từ việc làm chủ kỹ thuật
Nếu Tả Phìn cho thấy hiệu quả của việc đầu tư công nghệ kiểm soát môi trường sản xuất thì câu chuyện của anh Tẩn Sài Sông, người dân tộc Dao ở bản Nà Cúng, xã Bản Lang, tỉnh Lai Châu, lại cho thấy vai trò của việc chuyển giao kỹ thuật và liên kết tiêu thụ trong thay đổi sinh kế.
Gia đình anh Sông có 10 nhân khẩu, trước đây chủ yếu dựa vào diện tích nương lúa, ngô một vụ nên thu nhập bấp bênh, nhiều năm thuộc diện hộ nghèo của bản.
Bước ngoặt đến khi gia đình tham gia mô hình phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Thay vì tiếp tục duy trì những diện tích canh tác kém hiệu quả, gia đình được vận động liên kết với doanh nghiệp, chuyển sang trồng chanh leo và tiếp nhận hướng dẫn kỹ thuật trong quá trình sản xuất.
Ban đầu gia đình anh triển khai 2ha chanh leo, sau đó tiếp tục mở rộng diện tích. Tại thời điểm bài báo ghi nhận, diện tích trồng chanh leo của gia đình đã đạt gần 5ha. Với giá bán được công bố là 15.000 đồng/kg, mô hình mang lại khoản lãi trên 100 triệu đồng mỗi năm.
Chia sẻ với báo chí, anh Tẩn Sài Sông cho biết việc tìm hiểu thông tin trên mạng và liên kết với doanh nghiệp đã giúp gia đình mạnh dạn chuyển đổi sản xuất. Anh cũng bày tỏ mong muốn tiếp tục nhận được hỗ trợ về giống và bao tiêu sản phẩm để có thể mở rộng mô hình cho các hộ dân khác.
Điểm đáng chú ý ở trường hợp này là công nghệ và tiến bộ kỹ thuật không xuất hiện dưới hình thức máy móc hiện đại hay dây chuyền tự động. Thay vào đó, hiệu quả được tạo ra từ việc thay đổi cây trồng, tiếp nhận hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức chăm sóc theo quy trình và gắn sản xuất với nhu cầu tiêu thụ.
Đối với những hộ dân có điều kiện kinh tế còn hạn chế, cách tiếp cận này có ý nghĩa thực tế. Người dân không nhất thiết phải đầu tư lớn ngay từ đầu mà có thể từng bước thay đổi phương thức sản xuất trên diện tích đất sẵn có, tận dụng sự hỗ trợ kỹ thuật và liên kết với doanh nghiệp để giảm bớt rủi ro.
Tuy nhiên, mô hình cũng cho thấy một vấn đề cần quan tâm: hiệu quả kinh tế phụ thuộc không nhỏ vào khả năng duy trì hợp đồng tiêu thụ và biến động giá nông sản. Nếu thiếu đầu ra ổn định, việc mở rộng diện tích có thể khiến người trồng đối mặt với rủi ro khi thị trường thay đổi. Vì vậy, bên cạnh hướng dẫn kỹ thuật, cơ chế liên kết và trách nhiệm thu mua của doanh nghiệp cần được đặt ra rõ ràng.
Không chỉ đưa công nghệ đến với người dân, quan trọng là giúp người dân làm chủ
Từ những mô hình tại Lào Cai và Lai Châu có thể nhận thấy, ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không có một công thức chung. Có địa phương phù hợp với nhà màng, tưới tự động và cảm biến; có nơi hiệu quả đến từ chuyển đổi cây trồng, áp dụng quy trình kỹ thuật và liên kết với doanh nghiệp.
Điểm chung của những mô hình này là người dân không còn chỉ sản xuất theo tập quán mà bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, chi phí, năng suất và thị trường tiêu thụ.
Dẫu vậy, khoảng cách giữa việc tiếp cận công nghệ và khả năng làm chủ công nghệ vẫn là vấn đề cần giải quyết. Tại nhiều địa bàn miền núi, vốn đầu tư hạn chế, hạ tầng chưa đồng bộ, kỹ năng sử dụng thiết bị và khả năng tổ chức sản xuất theo chuỗi của người dân còn chưa đồng đều.
Thực tế này cũng được phản ánh trong thông tin về phát triển kinh tế tập thể tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố tháng 9/2026. Theo đó, một số địa bàn vẫn gặp khó khăn do ứng dụng công nghệ còn nhỏ lẻ, thiếu bài bản; liên kết giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà khoa học chưa thực sự bền vững. Nhiều hợp tác xã còn hạn chế về năng lực quản trị, tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường.
Do đó, việc hỗ trợ đồng bào cần được triển khai theo hướng sát với điều kiện thực tế. Không nên chỉ tập trung đầu tư thiết bị hoặc xây dựng mô hình trình diễn mà cần chú trọng đào tạo kỹ thuật, hướng dẫn vận hành, hỗ trợ vốn và hình thành liên kết tiêu thụ. Người dân phải được tham gia từ khâu lựa chọn mô hình, tiếp nhận công nghệ đến tổ chức sản xuất và đánh giá hiệu quả.
Đặc biệt, hiệu quả của các mô hình cần được nhìn nhận trên cơ sở thu nhập thực tế sau khi trừ chi phí đầu tư, vật tư, nhân công và vận chuyển. Một mô hình có doanh thu cao nhưng vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài hoặc phụ thuộc vào một đầu mối tiêu thụ duy nhất chưa thể được coi là sinh kế bền vững.
Những câu chuyện từ Tả Phìn và Bản Lang cho thấy, khoa học, công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi được chuyển hóa thành năng lực sản xuất của người dân. Một hệ thống tưới tự động giúp tiết kiệm nước, một quy trình chăm sóc mới giúp tăng chất lượng nông sản hay một mối liên kết tiêu thụ ổn định đều có thể tạo ra thay đổi thiết thực nếu phù hợp với điều kiện từng hộ gia đình.
Thay đổi lớn nhất không chỉ là những khu nhà màng xuất hiện trên triền núi hay diện tích cây trồng hàng hóa được mở rộng, mà là việc người dân từng bước biết tính toán hiệu quả đầu tư, chủ động tiếp cận tri thức mới và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông nghiệp. Đây chính là nền tảng để nâng cao thu nhập, giảm nghèo bền vững và tạo động lực phát triển kinh tế ngay tại những bản làng vùng cao.