Đặc sắc bảo vật quốc gia lá đề chim phượng Hoàng thành Thăng Long

Tác phẩm mỹ thuật hài hòa, tinh mỹ

Theo tài liệu hồ sơ lý lịch hiện vật, lá đề chim phượng là hiện vật nguyên gốc, được tìm thấy tại Hố A20 Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu trong địa tầng ổn định, phát lộ cùng với nhiều hiện vật và dấu tích nền móng kiến trúc có niên đại thời Lý - Trần.

Khi phát lộ, phần đế ngói đã bị vỡ còn phần lá đề bị nứt gãy, sau khi được phục chế đã được đưa vào khu trưng bày. Đây cũng là hiện vật nguyên gốc, độc bản, đóng góp giá trị quan trọng trong nghiên cứu nghệ thuật thời Lý thế kỷ XI-XII.

dac sac bao vat quoc gia la de chim phuong hoang thanh thang long hinh 1

Bảo vật Quốc gia Lá đề chim phượng. Ảnh: Tư liệu HTTL

Lá đề chim phượng gồm 2 phần, thân và bệ. Thân lá đề có hình dáng giống hình lá cây bồ đề, ở hai mặt trang trí đôi chim phượng.

Kích thước phần thân lá đề cao 77cm; điểm rộng nhất rộng 74cm; độ dày lá đề không đều, phía dưới, tiếp giáp với bệ có độ dày dày hơn, trung bình khoảng 8cm và mỏng dần lên trên, vị trí mỏng nhất khoảng 5cm.

Phần bệ lá đề có mặt cắt ngang uốn cong để khớp với ngói lợp bò nóc của mái, vì vậy các nhà nghiên cứu cho rằng đây là loại ngói úp nóc gắn lá đề. Đế lá đề rộng 65,5cmx34cm; cao 13cm; lòng uốn cong sâu 8cm; dày trung bình 8cm.

Bảo vật quốc gia lá đề chim phượng là hiện vật được tạo tác hoàn toàn thủ công. Đây là một tác phẩm mỹ thuật hài hòa, tinh mỹ thể hiện sự trau chuốt, tài hoa của các nghệ nhân thời Lý.

Thân lá đề trang trí ở hai mặt gồm hoa văn trang trí phần diềm và hoa văn trang trí ở phần trung tâm. Bao quanh diềm lá đề là họa tiết cuồng lửa, các cuồng lửa được tạo thành nhiều lớp, tia lửa kéo lên trên tạo cảm giác sống động. Phần độ dày ở diềm lá đề cũng được tạo theo nhịp điệu của ngọn lửa cộng với kỹ thuật khắc sâu nhiều lớp tạo nên hiệu ứng hình khối sống động.

dac sac bao vat quoc gia la de chim phuong hoang thanh thang long hinh 2

Trung tâm lá đề trang trí hình đôi chim phượng ở tư thế nhún đẩy dâng ngọc báu

Ở giữa phần diềm và phần trung tâm là hai đường chỉ nổi tạo khuôn hình lá đề. Trung tâm lá đề trang trí hình đôi chim phượng ở tư thế nhún đẩy dâng ngọc báu, đầu chim ngẩng cao, hai mỏ chụm lại nâng đỡ ngọc báu.

Về cơ bản 4 hình chim phượng tương đồng nhau với mỏ to và mào lớn hướng về phía trước giống như mỏ và mào của chim công, mắt, hàm to và tròn giống chim trĩ, hai bên hàm bờm dài uốn ngược về phía trước cùng nhịp với mào và đuôi, cổ cao giống cổ chim công, cánh dang rộng, thân tròn, đuôi dài giống đuôi chim công.

Những nét đặc sắc này của hình tượng chim phượng thời Lý, thời Trần không còn xuất hiện trên hình tượng chim phượng thời Lê sơ và các thời kỳ sau này. Kỹ thuật tạo tác hoa văn, tất cả bộ phận, chi tiết đều được khắc chìm bằng tay với các đường nét tả thực vừa rõ nét và hết sức sinh động.

Hiện vật mang giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc

Theo các nhà nghiên cứu, về mặt ý nghĩa, hai yếu tố lá đề và chim phượng còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc. Lá đề gắn với Phật giáo, vì vậy hiện vật thể hiện rõ nét ảnh hưởng tư tưởng của Phật giáo trong các đồ án trang trí mỹ thuật của thời Lý. Cây bồ đề được các tôn giáo như Bà La Môn và Phật giáo coi là cây thiêng, là biểu tượng của Phật giáo.

Đối với hình tượng chim phượng hay phượng hoàng, đây là loài chim có nguồn gốc từ Trung Hoa, theo thời gian đã lan truyền và ảnh hưởng đến nhiều nước, trong đó có Việt Nam.

Hồ sơ bảo vật diễn giải chim phượng cao quý vì tượng trưng cho lửa, mặt trời công lý và lòng trung thành. Phượng được coi là "vua" của các loài chim; hình dáng, màu sắc và tiếng hót của chim phượng được quan niệm là báo hiệu điềm lành, đánh dấu một kỷ nguyên mới an vui, thịnh trị. Đồ án trang trí chim phượng trong lòng lá đề là sự kết hợp hài hòa giữa biểu tượng và triết lý của Phật giáo với biểu trưng uy quyền của hoàng gia.

dac sac bao vat quoc gia la de chim phuong hoang thanh thang long hinh 3

Tất cả hoa văn chi tiết đều được khắc chìm bằng tay. Ảnh tư liệu HTTL

dac sac bao vat quoc gia la de chim phuong hoang thanh thang long hinh 4

Lá đề chim phượng trưng bày tại Khu di tích Hoàng Thành Thăng Long

dac sac bao vat quoc gia la de chim phuong hoang thanh thang long hinh 5

Hiện vật được tìm thấy tại Hố A20 Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu. Ảnh: Tư liệu HTTL

Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng, lá đề chim phượng có thể được trang trí ở chính giữa nóc mái cung điện, bởi quy mô kích thước to lớn và ý nghĩa biểu tượng của hiện vật. Đây là một tư liệu đặc biệt quan trọng cho việc nghiên cứu nghệ thuật, kiến trúc và tư tưởng thời Lý nói riêng và Đại Việt thời Lý - Trần nói chung.

Lá đề chim phượng Hoàng thành Thăng Long là một trong những minh chứng quan trọng giúp các nhà nghiên cứu nhận diện bộ mái kiến trúc thời Lý. Hiện vật này là tư liệu quan trọng có giá trị cho việc nghiên cứu nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc thời Lý.

Một nghiên cứu cho thấy, loại lá đề cân cỡ lớn trang trí trên bờ nóc kiến trúc thời Lý, thời Trần được phát hiện ở các địa điểm: Hoàng thành Thăng Long, chùa Đọi (Hà Nam), Tam Đường (Thái Bình), Tức Mặc (Nam Định), lăng Tư Phúc, Thái Lăng (Quảng Ninh), Nậm Dầu (Hà Giang).

Thế Vũ

Xem thêm

Làm rõ quy mô Chính điện Kính Thiên, mở thêm cơ sở phục dựng

Làm rõ quy mô Chính điện Kính Thiên, mở thêm cơ sở phục dựng

(CLO) Cuộc khai quật khảo cổ lần thứ 4 tại khu vực nền Chính điện Kính Thiên năm 2026 đã làm rõ thêm quy mô, cấu trúc móng nền, móng cột và không gian kiến trúc công trình, qua đó bổ sung cơ sở khoa học quan trọng cho việc nghiên cứu, phục dựng Chính điện Kính Thiên.

Mở rộng không gian thưởng thức jazz giữa lòng Thủ đô

Mở rộng không gian thưởng thức jazz giữa lòng Thủ đô

(CLO) Mới đây, tại Nhà Bát Giác bên hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội), chương trình “Âm nhạc cuối tuần” mang đến không gian thưởng thức jazz đặc sắc với sự tham gia của NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club, góp phần đưa nghệ thuật đến gần hơn với người dân và du khách.

Lạng Sơn lần đầu tổ chức Lễ hội Ánh sáng biên cương trong 2 ngày 19 - 20/9

Lạng Sơn lần đầu tổ chức Lễ hội Ánh sáng biên cương trong 2 ngày 19 - 20/9

(CLO) Lần đầu tiên, một bữa tiệc thị giác mang tên Lễ hội Ánh sáng biên cương sẽ được tổ chức tại Lạng Sơn. Với sự kết hợp giữa nghệ thuật ánh sáng hiện đại như trình diễn Drone, cùng vẻ đẹp truyền thống của những chiếc đèn lồng khổng lồ, sự kiện diễn ra vào trung tuần tháng 9/2026.

Hội đua bò Chùa Rô: 32 đôi bò tranh tài, giải thưởng lớn mang tính kỷ lục

Hội đua bò Chùa Rô: 32 đôi bò tranh tài, giải thưởng lớn mang tính kỷ lục

(CLO) Hàng nghìn người dân và du khách đã đổ về xã An Cư, tỉnh An Giang để chứng kiến những màn tranh tài gay cấn của 32 đôi bò tại Hội đua bò truyền thống Chùa Rô lần thứ 12 năm 2026. Với mức tiền thưởng giải Nhất tăng kỷ lục lên tới 30 triệu đồng, giải đấu năm nay mang đến những vòng đua rực lửa và kịch tính chưa từng có.

Có gì trong sự kiện kỷ niệm 30 năm thương hiệu Maison Kayser tại Phú Quốc?

Có gì trong sự kiện kỷ niệm 30 năm thương hiệu Maison Kayser tại Phú Quốc?

Ngày 13/9, cửa hàng Eric Kayser tại Thị trấn Hoàng Hôn, Phú Quốc sẽ tổ chức sự kiện hưởng ứng cột mốc 30 năm hình thành và phát triển của thương hiệu bánh Pháp Maison Kayser. Những màn biểu diễn mang cảm hứng lễ hội đường phố Paris cùng loạt quà tặng dành cho khách hàng tròn 30 tuổi hứa hẹn tạo nên một điểm hẹn ngọt ngào tại Nam đảo dịp cuối tuần.

Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc năm 2026 sẽ diễn ra từ ngày 26/9 đến ngày 4/10

Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc - Mùa Thu năm 2026 sẽ diễn ra từ ngày 26/9 đến ngày 4/10

(CLO) Ngày 11/9, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng tổ chức họp báo thông tin về công tác tổ chức Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc- Mùa Thu năm 2026. Theo đó, lễ hội năm nay sẽ chính thức diễn ra từ ngày 26/9 đến ngày 4/10/2026, đánh dấu bước đột phá lớn trong công tác tổ chức với mô hình "Lễ hội mở", đổi mới quản trị lấy nhân dân và du khách làm trung tâm, đồng thời chính thức công bố và đưa vào ứng dụng Bộ nhận diện thương hiệu Di sản thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc. 

Cỡ chữ bài viết: