Những năm cuối 1972 – 1979, tôi công tác ở Tạp chí Quân đội Nhân dân, Tổng cục Chính trị, trực thuộc Quân ủy Trung ương. Thời gian này, cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ đang vào giai đoạn quyết liệt nhất. Bộ Quốc phòng giao Ban Biên tập chắp bút cuốn sách lý luận quân sự rất quan trọng “Vũ trang quần chúng cách mạng, xây dựng quân đội Nhân dân” đứng tên Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Một bộ phận biên tập viên uy tín gồm các trưởng phòng của tòa soạn được giao chấp bút nội dung, dưới sự chủ trì của Thiếu tướng, Tổng Biên tập Lê Hai (sau này ông là Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị) và Đại tá, Phó Tổng Biên tập Phạm Quang Cận. Tôi và anh Nguyễn Trung Thu (Người có bài thơ nổi tiếng được nhạc sĩ Trần Chung phổ nhạc: “Đêm Trường Sơn nhớ Bác”) được giao làm thư ký văn học, biên tập lần cuối về văn chương, ngữ pháp. Tôi được các anh lãnh đạo tin tưởng giao các chương đã được đánh máy sạch sẽ, sang tận nhà riêng trình lên Đại tướng. Từ đó, căn nhà số 30 phố Hoàng Diệu nằm sau cánh cửa sắt cổ kính, nép mình trong một khuôn viên sạch mát, rợp bóng cây xanh, lúc lĩu hoa trái của gia đình Đại tướng trở nên khá thân thuộc với tôi.
Nhớ mãi lần đầu tiên tôi được diện kiến Đại tướng. Sau khi được Đại tá Nguyễn Huyên – Thư ký riêng của Đại tướng tiếp chuyện, dặn dò, tôi ngồi chờ một lúc. Tranh thủ quan sát, tôi vô cùng bất ngờ trước sự bình dân, giản dị của các đồ đạc được bày biện trong căn phòng tiếp khách của vị Đại tướng Tổng Tư lệnh quân đội lừng lẫy tên tuổi. Căn phòng khá rộng, tường vôi màu xanh lơ, sàn nhà được lát bằng loại gạch hoa nội địa. Một bộ sa - lông nan với những chiếc ghế tựa sơn màu nâu cùng chiếc bàn nhỏ cũng được làm bằng loại gỗ bình thường, được đặt sát tường. Trên tường và trong phòng có rất nhiều bức ảnh, tượng cá nhân, kỷ vật, cùng những bức trướng của đồng bào, chiến sĩ cả nước và bạn bè năm châu kính tặng. Đại tướng xuất hiện với bộ quân phục mùa hè màu cỏ úa và nụ cười đôn hậu thường thấy, bắt chặt tay tôi và nói: “Tôi được anh Lê Hai và chú Huyên báo cáo lại rồi. Cậu về báo cáo lại Ban Biên tập là tôi rất mừng và biểu dương tinh thần làm việc tích cực, khẩn trương của Tòa soạn. Cậu cứ để bài lại đây, tôi tranh thủ đọc và sẽ có ý kiến cụ thể sau nhé”. Giọng nói trầm ấm, cử chỉ ân cần với cấp dưới của Người làm tôi rất xúc động. Được anh Huyên nói nhỏ: Đại tướng có hẹn với một nhà báo Pháp đến phỏng vấn, tôi cúi chào, cáo từ để khỏi làm mất thời gian của Người.
Sau đó, trong vài lần sang đưa hoặc nhận lại bản thảo cuốn sách, tôi vinh dự được gặp, hầu chuyện cùng Giáo sư Đặng Thị Bích Hà, phu nhân của Đại tướng, là con gái của nhà đại tri thức – nhà văn hóa lớn Đặng Thai Mai, quê ở Thanh Chương, Nghệ An. Qua thăm hỏi, biết tôi vốn là lính bảo vệ giới tuyến Vĩnh Linh những năm 60, nhiều lần về quê nội Đại tướng gặt lúa, giúp dân làng, chị càng thân thiết, chuyện trò cởi mở như chị em cùng quê. Tôi kể với chị, năm ngoái, sau khi đi thăm Cu Ba về, Đại tướng sang chơi, chuyện trò với anh em trong Tòa soạn Tạp chí Quân đội. Ông rất vui khi các chiến trường dồn dập tin chiến thắng và dù chuyến đi không dài, rất nhiều việc phải làm, Ông vẫn không quên mang thuốc lá Xì - gà Cu Ba về tặng cho anh em. Điếu thuốc quý hóa, nặng ân tình đó, tôi và mọi người tuy rất muốn hút xem sao, song vẫn trang trọng cất vào tủ cá nhân như một bảo vật.
Nghe vậy, chị Hà cười và kể cho nghe nhiều câu chuyện về sự giản dị, khiêm nhường trong đời sống hằng ngày của Đại tướng. Đó là Người sống rất thanh bần, ăn uống đạm bạc, đơn giản, không thuốc lá, rượu bia, cơm là món ăn ưa thích hằng ngày. Thức ăn thường là khúc cá kho, một ít thịt và rau dưa, nhưng món thịt kho trứng là Người thích ăn nhất. Nước chè xanh là thức uống, đặc biệt hàng ngày. Thói quen này được ông giữ suốt từ những năm kháng chiến ở chiến khu Việt Bắc cho đến sau này. Ông có lần nói: “Chè xanh om có vị chát nhẹ, ngọt về sau, đậm chất quê xưa, không gì có thể hơn nó được”. Tôi hỏi lại chị, vì sao phải tiếp khách nhiều mà Người lại không nghiện rượu bia, trà, lá. Chị Hà cười bảo lại: Đại tướng hay nói với cấp dưới là trà thuốc phải ngồi lâu, tốn thời gian lắm. Trong lúc ông muốn dành để nghe tin tức, đọc sách, báo hoặc âm nhạc. Cũng theo lời chị Hà, sinh thời Đại tướng rất thích đọc sách. Vì vậy, tủ sách của nhà luôn có hàng ngàn cuốn gồm các loại Đông Tây, kim cổ, không chỉ quân sự mà còn rất nhiều cuốn về lịch sử, nghệ thuật, văn học, kinh tế…. Mỗi lần đi công tác hay đi nghỉ, ông thường mang theo cả một hòm sách. Trong đó cuốn Truyện Kiều của Nguyễn Du hầu như luôn được ông mang theo trong cặp làm việc.
Đại tá – Nhà báo quân đội, Trần Hồng, người có vinh hạnh gần 20 năm gần gũi, chụp ảnh cho Đại tướng kể lại trong lần tôi được anh mời dự xem triển lãm 95 bức ảnh của anh tại thành phố Đồng Hới, nhân dịp Người tròn tuổi 95: Đại tướng có cách ứng xử rất chu đáo, nhân văn với những cán bộ, chiến sĩ dưới quyền. Sáng ngày 30/4/1975, tại Tổng hành dinh Bộ Chỉ huy chiến dịch Hồ Chí Minh. Sau khi nghe báo cáo quân ta toàn thắng, Sài Gòn và các tỉnh đã được giải phóng, Đại tướng cho bộ phận hậu cần soạn bánh kẹo, bia, thuốc lá, cảm ơn tinh thần phục vụ của mọi người rồi mới lên xe trở về nhà. Cũng theo nhà báo Trần Hồng, là một nhà báo lão luyện nên Người rất am hiểu và thông cảm với đội ngũ báo chí. Đã có vài lần, Trần Hồng tác nghiệp về hoạt động của Đại tướng bị trục trặc, dương máy ảnh lên chụp nhưng đèn phờ - lát không nổ. Anh rất lo lắng, nói lời xin lỗi, Người cười, xua tay thông cảm: “Không sao! Lỗi là ở cái máy ảnh, đâu phải do cậu!”. Có một kỷ niệm mà Trần Hồng không thể nào quên, thậm chí rất xúc động mỗi lần nhớ lại hoặc kể cho đồng nghiệp nghe. Đó là vào năm 2006, sau khi anh cùng cả nhà Đại tướng tiễn Tổng thống Venezuêla H.Chavet lên xe về khách sạn, thấy Người rất vui, anh tiến lại đề nghị: “Thưa, cho em hôn anh một cái! “Ông mắng yêu: “Cậu này buồn cười thật. Tình cảm mà còn phải xin xỏ!”. Nghe vậy, Trần Hồng nhảy bổ vào hôn Đại tướng liền lúc mấy cái. Anh xuýt xoa: “Tiếc quá, lúc đó chẳng có ai để nhờ chụp hộ tôi bức ảnh quý giá nhất trên đời làm báo”.
Viết đến đây, tôi chợt nhớ đến câu đối có một không hai của Nhà giáo già Hồ Cơ, một cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc rồi định cư luôn ở Hà Nội. Nhân Đại tướng bước vào tuổi thọ 90, ông Cơ đã tặng người “câu đối thần”, khái quát được cả sự nghiệp và nhân cách của Người chỉ trong 14 từ: “Văn lo việc Nước, Văn thành Võ/ Võ thấu lòng Dân, Võ hóa Văn”.
