Theo ông Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch HĐTV Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, trải qua 145 năm hình thành và phát triển, đường sắt Việt Nam không chỉ ghi dấu những chặng đường lịch sử mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, ký ức cộng đồng và dấu ấn phát triển của đất nước.
Di sản đường sắt hiện diện qua hệ thống cầu, đường, nhà ga, đoàn tàu, công trình kiến trúc kỹ thuật và cảnh quan.
Bên cạnh những giá trị hữu hình, đây còn là kho tàng di sản phi vật thể với những câu chuyện lịch sử, văn hóa nghề nghiệp và ký ức của nhiều thế hệ người lao động.
Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là bảo tồn mà phải tìm cách phát huy những giá trị di sản, gắn với phát triển kinh tế, du lịch và dịch vụ.
Ngành đường sắt cần chuyển từ tư duy vận tải thuần túy sang kết hợp vận tải với văn hóa, du lịch và trải nghiệm.
Để làm được điều đó, cần nhận diện ba giá trị đặc trưng của di sản đường sắt: “Hình - Lý - Khí”. Trong đó, “Hình” là các công trình, nhà ga, đoàn tàu; “Lý” là những câu chuyện lịch sử; còn “Khí” là nhịp sống, sinh khí và những âm thanh đặc trưng của mỗi cung đường.
Thực tế, một số sản phẩm du lịch đường sắt đã được triển khai, song việc khai thác tiềm năng di sản vẫn chưa tương xứng với giá trị vốn có.
Bài toán đặt ra là phải gắn bảo tồn với khai thác hiệu quả, đồng thời kết nối di sản đường sắt với các sản phẩm du lịch và dịch vụ tại địa phương.
Ở góc độ kinh tế trải nghiệm, TS.Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng, hành trình bằng đường sắt không nên chỉ được nhìn nhận là hoạt động vận chuyển hành khách mà cần trở thành một sản phẩm du lịch có giá trị riêng.
Muốn vậy ngành đường sắt phải chuyển từ việc tạo giá trị dựa trên công năng vận tải sang khai thác trải nghiệm và cảm xúc của hành khách.
Đường sắt Việt Nam có lợi thế về chiều sâu lịch sử, hệ thống di sản công nghiệp, kiến trúc nhà ga và ký ức cộng đồng.
Những nhà ga cổ tại Hải Phòng, Đà Nẵng, Nha Trang, Đà Lạt cùng các tuyến đường sắt lịch sử là những tài sản có thể khai thác để phát triển du lịch di sản.
Xu hướng du lịch xanh cũng mở ra cơ hội cho đường sắt, bởi đây là phương thức vận tải có mức phát thải carbon thấp hơn so với nhiều loại hình vận tải khác.
Để phát huy lợi thế, TS Nguyễn Sĩ Dũng đề xuất chuyển đổi hoạt động khai thác theo ba hướng: từ vận tải hành khách sang kiến tạo hành trình trải nghiệm; từ khai thác nhà ga, công trình đơn thuần sang phát triển các không gian văn hóa, dịch vụ; từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kinh tế trải nghiệm.
Đặc biệt cần chú trọng cải thiện chất lượng dịch vụ trên tàu, ứng dụng công nghệ số, nghiên cứu khai thác các nhà ga có giá trị lịch sử thành điểm đến văn hóa.
Đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp du lịch và địa phương để hình thành các sản phẩm có tính kết nối.
