Từ giọt nước mắt của một đứa trẻ
Gần đến mùa Giáng sinh, tôi lại nhớ, một buổi sáng đưa con đến trường, tôi bất ngờ khi cháu bật khóc, nhất quyết không muốn đi học. Hỏi mãi, cháu mới nói rằng lớp tổ chức đón Giáng sinh, cô giáo yêu cầu học sinh mặc trang phục ông già Noel hoặc ít nhất là áo màu đỏ. Cháu không có bộ quần áo như các bạn nên sợ mình trở nên khác biệt.
Tôi thương con và cũng không khỏi băn khoăn. Một hoạt động vốn được tổ chức để đem lại niềm vui cho trẻ em, vì sao lại khiến một đứa trẻ lo lắng đến mức không muốn đến trường? Điều gì sẽ xảy ra nếu những hoạt động tập thể, dù xuất phát từ thiện ý, vô tình tạo ra áp lực về trang phục, chi phí và tâm lý đối với học sinh?
Câu chuyện ấy không nhằm phê phán một giáo viên hay một nhà trường cụ thể, càng không phải phản đối Giáng sinh, dịp lễ có ý nghĩa tôn giáo và văn hóa đối với nhiều cộng đồng, trong đó có đồng bào Công giáo, Tin Lành ở Việt Nam. Vấn đề nằm ở phương pháp tổ chức: một hoạt động văn hóa chỉ thực sự có giá trị giáo dục khi mang lại sự hiểu biết, niềm vui, lòng nhân ái và cảm giác được tôn trọng cho tất cả học sinh.
Từ chuyện chiếc áo đỏ, có lẽ cần đặt ra câu hỏi rộng hơn: Chúng ta đã làm gì để trẻ em Việt Nam hiểu biết văn hóa thế giới mà vẫn gắn bó sâu sắc với cội nguồn dân tộc?
Khi lễ hội ngoại nhập hấp dẫn hơn những bài học truyền thống
Những năm gần đây, hình ảnh cây thông, tuần lộc, ông già Noel vào dịp cuối năm; bí ngô, mặt nạ, trang phục phù thủy vào mùa Halloween đã trở nên quen thuộc tại nhiều trường học, trung tâm ngoại ngữ và không gian sinh hoạt cộng đồng. Không ít hoạt động được tổ chức sáng tạo, giúp trẻ em tìm hiểu phong tục thế giới, rèn luyện ngoại ngữ, khả năng giao tiếp và tinh thần hợp tác.
Tuy nhiên, cũng có những biểu hiện cần suy ngẫm. Có nơi, sự chú ý dành cho trang trí, hóa trang, chụp ảnh, quà tặng và những màn trình diễn nhiều hơn việc giải thích nguồn gốc, ý nghĩa của lễ hội. Halloween có thể là dịp học về sự đa dạng văn hóa, nhưng nếu chỉ còn là cuộc thi trang phục kỳ dị thì giá trị giáo dục dễ bị thu hẹp. Giáng sinh có thể giúp trẻ hiểu về tình yêu thương và sẻ chia, nhưng nếu việc tham gia gắn với yêu cầu mua sắm đồng loạt, nó có thể làm nảy sinh sự so sánh, mặc cảm không đáng có.
Trong khi đó, kho tàng văn hóa Việt Nam có vô vàn chất liệu giàu sức hấp dẫn: Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, Giỗ Tổ Hùng Vương, dân ca, trò chơi dân gian, nghệ thuật truyền thống, nghề thủ công, di sản của các dân tộc anh em. Các ngày kỷ niệm như 27/7, 2/9, 22/12 cũng mở ra cơ hội giáo dục lòng biết ơn, ý thức lịch sử và trách nhiệm công dân bằng những câu chuyện người thật, việc thật.
Nhiều nhà trường đã làm tốt việc giáo dục truyền thống, tổ chức trải nghiệm tại di tích, bảo tàng, làng nghề, giao lưu với nhân chứng lịch sử. Song ở những nơi còn nặng về đọc diễn văn, treo khẩu hiệu, sinh hoạt theo mẫu, học sinh khó cảm nhận được sự gần gũi và sức sống của văn hóa dân tộc. Vấn đề không phải lễ hội nào được tổ chức nhiều hơn, mà là những giá trị nào được trẻ ghi nhớ, yêu thích và thực hành trong đời sống.
Không thể kết luận một ngôi trường coi nhẹ bản sắc chỉ vì tổ chức Halloween hay Giáng sinh. Nhưng nếu có thể làm một ngày hội nước ngoài trở nên sinh động, tại sao không dành sự sáng tạo tương xứng để những ngày lễ, câu chuyện lịch sử và di sản Việt Nam thực sự chạm đến trái tim học sinh?
Hội nhập phải bắt đầu từ một nền tảng văn hóa vững vàng
Văn hóa Việt Nam phát triển qua hàng nghìn năm giao lưu và tiếp biến. Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại không đối lập với gìn giữ bản sắc dân tộc. Điều cần phân biệt là tiếp nhận có hiểu biết với tiếp nhận theo trào lưu; trải nghiệm văn hóa với thương mại hóa hoạt động giáo dục; tôn trọng đa dạng với áp đặt sự đồng nhất trong một tập thể học sinh.
Tinh thần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, phát huy sức mạnh văn hóa và bản sắc dân tộc trong tiến trình hội nhập tiếp tục được đặt ra trong định hướng của Đại hội XIV của Đảng. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số; đồng thời nhấn mạnh giáo dục đạo đức, văn hóa từ bậc mầm non và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội.
Đáng chú ý, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030: “100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hoá”. Đây không chỉ là chỉ tiêu về cơ hội tiếp cận, mà còn gợi mở yêu cầu đổi mới cách đưa di sản vào trường học: thường xuyên hơn, thực chất hơn, phù hợp hơn với từng lứa tuổi.
Một học sinh hoàn toàn có thể vui vẻ tham gia lễ hội quốc tế, học ngoại ngữ và tìm hiểu các nền văn hóa khác, đồng thời hiểu ý nghĩa ngày Giỗ Tổ, biết hát một làn điệu dân ca, yêu tiếng Việt, biết trân trọng những người có công với đất nước. Bản lĩnh văn hóa không được hình thành bằng sự khép kín, mà bằng tri thức, niềm tự hào có cơ sở và khả năng lựa chọn giá trị.
Đừng biến hoạt động giáo dục thành cuộc trình diễn
Điều cần điều chỉnh trước hết là tư duy tổ chức hoạt động. Trước mỗi ngày hội, nhà trường và giáo viên cần tự hỏi: Học sinh học được điều gì? Hoạt động có phù hợp tâm lý lứa tuổi? Có tôn trọng sự khác biệt về tín ngưỡng, hoàn cảnh gia đình và điều kiện kinh tế? Có học sinh nào bị đứng ngoài chỉ vì không đủ trang phục, đạo cụ hay kinh phí?
Các hoạt động trải nghiệm văn hóa cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bao trùm, tiết kiệm, không tạo áp lực mua sắm. Nhà trường có thể khuyến khích trang phục theo chủ đề nhưng không nên biến thành điều kiện tham gia. Một chiếc áo thường ngày không làm giảm giá trị của sự sẻ chia; một đứa trẻ không có mũ ông già Noel vẫn phải được đón nhận trọn vẹn trong ngày hội của lớp.
Giáo viên là người truyền đạt kiến thức và cũng là người định hướng giá trị. Sự sáng tạo trong tổ chức hoạt động phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ cảm xúc, phẩm giá và quyền tham gia bình đẳng của học sinh. Phụ huynh cũng cần quan tâm nhiều hơn đến nội dung con được học, thay vì chỉ nhìn vào hình ảnh đẹp, trang phục đồng bộ hay quy mô tổ chức.
Với văn hóa dân tộc, không nên đáp lại sự hình thức của lễ hội ngoại nhập bằng một hình thức khác. Hãy để học sinh tự tay làm đồ chơi Trung thu, tìm hiểu món ăn ngày Tết, kể chuyện về gia đình, trải nghiệm làng nghề, tham quan di tích, gặp gỡ nghệ nhân, thực hành dân ca, đọc sách về lịch sử và di sản. Khi được tham gia bằng cả cảm xúc và hành động, các em sẽ thấy văn hóa Việt Nam không chỉ nằm trong sách giáo khoa.
Đưa Nghị quyết số 80-NQ/TW vào từng lớp học
Trước hết, ngành giáo dục và đào tạo cần chủ trì, phối hợp với ngành văn hóa hướng dẫn các cơ sở giáo dục xây dựng kế hoạch hoạt động văn hóa hằng năm theo hướng cân đối, có mục tiêu và phù hợp lứa tuổi. Hướng dẫn cần làm rõ nguyên tắc không áp đặt mua sắm trang phục, quà tặng; không để học sinh bị phân biệt đối xử vì hoàn cảnh kinh tế, tín ngưỡng hoặc mức độ tham gia; đánh giá hoạt động bằng hiệu quả giáo dục thay vì hình thức tổ chức.
Đồng thời, cần cụ thể hóa mục tiêu của Nghị quyết số 80-NQ/TW thành chương trình tiếp cận nghệ thuật và giáo dục di sản thường xuyên cho học sinh. Mỗi trường có thể lựa chọn một số nội dung văn hóa, di sản của địa phương để tổ chức thành chuỗi trải nghiệm trong năm học, thay vì chỉ tập trung vào vài ngày kỷ niệm. Việc triển khai cần tận dụng chương trình giáo dục hiện hành, tránh phát sinh thêm hồ sơ, phong trào và gánh nặng cho giáo viên.
Ngành văn hóa cần phối hợp xây dựng nguồn học liệu mở về di sản, nghệ thuật truyền thống, lịch sử văn hóa địa phương; kết nối bảo tàng, thư viện, nhà hát, nghệ nhân và thiết chế văn hóa với nhà trường. Những sản phẩm hấp dẫn như phim hoạt hình, trò chơi tương tác, sách tranh, video ngắn, triển lãm số về văn hóa Việt Nam cần được phát triển để cạnh tranh bằng chính chất lượng và sức sáng tạo, chứ không chỉ bằng lời kêu gọi giữ gìn truyền thống.
Các sở giáo dục và đào tạo, cơ sở giáo dục cần đưa việc tổ chức hoạt động văn hóa vào công tác quản trị nhà trường, công khai kế hoạch với phụ huynh, lấy ý kiến phản hồi của học sinh và xử lý kịp thời những yêu cầu thiếu phù hợp. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm về tính giáo dục, sự an toàn và tính bao trùm của hoạt động, không giao toàn bộ quyết định cho từng lớp hoặc để áp lực thi đua hình thức chi phối.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, phụ huynh và cộng đồng có thể góp phần lan tỏa những mô hình hay, vận động nguồn lực hợp pháp để học sinh được trải nghiệm văn hóa, đồng thời phản ánh những biểu hiện lãng phí, áp đặt, thương mại hóa. Sự tham gia ấy cần mang tính đồng hành, hỗ trợ, không can thiệp hành chính vào hoạt động chuyên môn của nhà trường.
Cuối cùng, cần thay đổi cách đánh giá thành công. Một hoạt động văn hóa không nên được coi là tốt chỉ vì có sân khấu lớn, nhiều ảnh đẹp hay đông người tham dự. Thước đo quan trọng hơn là trẻ hiểu thêm điều gì, có biết tôn trọng người khác, có thêm tình yêu quê hương và có muốn tiếp tục tìm hiểu văn hóa dân tộc hay không.
Để mỗi đứa trẻ lớn lên cùng cội nguồn
Một bộ trang phục Noel tự nó không phải vấn đề lớn. Nhưng nếu việc thiếu bộ trang phục ấy khiến một đứa trẻ sợ đến trường, người lớn cần xem lại cách mình tổ chức niềm vui cho trẻ. Và nếu những ngày lễ nước ngoài được chuẩn bị đầy hào hứng, còn giá trị truyền thống chỉ được nhắc đến qua những chương trình khô cứng, chúng ta càng cần đổi mới phương thức giáo dục văn hóa.
Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là dựng lên ranh giới giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa thế giới. Đó là làm cho mỗi người Việt Nam, từ tuổi thơ, có một điểm tựa tinh thần đủ bền vững để tự tin bước ra thế giới, biết tôn trọng sự khác biệt mà không quên mình là ai.
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW phải bắt đầu từ những việc cụ thể như thế: một giờ học di sản giàu cảm hứng, một ngày hội không có học sinh bị bỏ lại, một câu chuyện lịch sử được kể hấp dẫn, một trải nghiệm văn hóa khiến trẻ tự hào về quê hương. Khi văn hóa dân tộc thực sự sống trong mỗi ngôi trường, nó sẽ không bao giờ trở thành “người khách” trên chính quê hương mình./.
