Từ gánh xôi, xe bánh mì đến những quán ăn nhỏ ven đường, kinh doanh thực phẩm đường phố không chỉ là nét đặc trưng trong đời sống đô thị mà còn là sinh kế của hàng triệu người dân. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm hoạt động tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn thực phẩm do điều kiện kinh doanh hạn chế, nguồn nước không bảo đảm, nguyên liệu không rõ xuất xứ và quy trình chế biến thiếu kiểm soát.
Quản lý nhóm kinh doanh này vì thế luôn đặt cơ quan chức năng trước bài toán khó: Làm thế nào để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng mà không tạo thêm gánh nặng thủ tục, ảnh hưởng đến sinh kế của những người buôn bán nhỏ lẻ?
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang hướng tới cách tiếp cận linh hoạt hơn. Thay vì áp dụng một cơ chế quản lý đồng loạt, dự thảo đề xuất giảm thủ tục tiền kiểm đối với nhóm kinh doanh nhỏ lẻ, đồng thời duy trì các yêu cầu vệ sinh thiết yếu và tăng cường hậu kiểm.
Bỏ giấy phép, không có nghĩa được kinh doanh tùy tiện
Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo là miễn cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, người bán hàng rong và cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố.
Quy định này giúp giảm đáng kể gánh nặng thủ tục đối với những người kinh doanh quy mô nhỏ, vốn khó đáp ứng đầy đủ các yêu cầu hành chính được thiết kế cho mô hình sản xuất, kinh doanh chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, miễn giấy chứng nhận không đồng nghĩa với việc được miễn trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm.
Kế thừa các nguyên tắc từ Luật An toàn thực phẩm năm 2010, dự thảo vẫn đặt ra những yêu cầu tối thiểu đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ. Trong đó, người kinh doanh phải sử dụng nguồn nước đáp ứng yêu cầu, bảo đảm điều kiện vệ sinh tại địa điểm kinh doanh, phòng tránh nguy cơ ô nhiễm thực phẩm, sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc và thực hiện các quy định về vệ sinh trong chế biến, bảo quản, phục vụ.
Nói cách khác, người bán có thể không phải trải qua thủ tục xin cấp giấy chứng nhận, nhưng vẫn phải bảo đảm thực phẩm đưa đến tay người tiêu dùng an toàn.
Tăng hậu kiểm, không để hàng rong trở thành “vùng trống” quản lý
Đi cùng việc cắt giảm thủ tục tiền kiểm là cơ chế quản lý thông qua thông tin và hậu kiểm.
Theo định hướng của dự thảo, người kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ phải cung cấp thông tin cá nhân, địa điểm kinh doanh và cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm để cơ quan chức năng có căn cứ quản lý, kiểm tra, giám sát.
Thông qua thông tin do người kinh doanh cung cấp, chính quyền cơ sở có thể tổ chức kiểm tra, hướng dẫn khắc phục vi phạm và chủ động phát hiện nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu không nhỏ đối với năng lực thực thi ở cấp cơ sở. Nếu chỉ giảm thủ tục mà không tăng khả năng giám sát, việc miễn giấy phép có thể tạo ra khoảng trống trong quản lý. Ngược lại, nếu tổ chức hậu kiểm thực chất, cơ quan chức năng vừa giảm được gánh nặng hành chính, vừa tập trung nguồn lực vào những điểm kinh doanh có nguy cơ cao.
Không cần hóa đơn đỏ, sổ ghi chép vẫn có thể truy xuất nguồn gốc
Một trong những rào cản lớn đối với người kinh doanh nhỏ lẻ là việc chứng minh nguồn gốc nguyên liệu. Với những người bán xôi, bánh mì, phở gánh hay xe thức ăn lưu động, yêu cầu phải có hệ thống hóa đơn, chứng từ điện tử đầy đủ như các doanh nghiệp lớn là điều khó khả thi.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới cách thức phù hợp hơn với đặc thù kinh doanh này. Theo đó, người kinh doanh nhỏ lẻ, thức ăn đường phố có trách nhiệm lưu giữ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu bằng hóa đơn, chứng từ, sổ ghi chép hoặc hình thức phù hợp khác.
Đáng chú ý, việc thừa nhận sổ ghi chép như một hình thức lưu giữ thông tin giúp người bán có thêm lựa chọn, thay vì phải đáp ứng những yêu cầu chứng từ vượt quá khả năng của mô hình kinh doanh nhỏ.
Chẳng hạn, người bán có thể ghi lại thông tin về nơi mua nguyên liệu, thời điểm nhập hàng, loại thực phẩm và số lượng. Những thông tin này là cơ sở để cơ quan chức năng truy xuất khi xảy ra sự cố, đồng thời giúp xác định trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng.
Quy định cũng góp phần nâng cao ý thức của người kinh doanh trong lựa chọn nguyên liệu, hạn chế tình trạng mua thực phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc chỉ vì giá rẻ.
