Không thể chỉ chống ngập bằng cách đưa nước đi thật nhanh
Ngập úng đô thị từ lâu đã là một trong những thách thức lớn đối với Hà Nội, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến mưa lớn, thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất ngày càng cao.
Khi lượng nước đổ xuống trong thời gian ngắn vượt quá khả năng tiêu thoát, hệ thống cống dù được đầu tư, nâng cấp cũng khó tránh khỏi quá tải.
Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Nếu chỉ tiếp tục mở rộng cống, tăng công suất tiêu thoát và tìm mọi cách đưa nước mưa ra khỏi đô thị nhanh nhất, bài toán ngập úng sẽ khó có thể được giải quyết căn cơ khi lượng mưa cực đoan ngày càng gia tăng.
Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đã xác định một hướng đi mang tính đột phá chuyển đổi sang mô hình “thành phố bọt biển”.
Đây không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật mà trước hết là sự thay đổi về tư duy quản lý nước trong đô thị từ tư duy thoát nước sang giữ nước, làm chậm dòng chảy và tái sử dụng nước ngay trong lòng thành phố.
Theo cách tiếp cận này, đô thị không còn được nhìn như một không gian phải nhanh chóng đẩy toàn bộ nước mưa ra bên ngoài.
Ngược lại, thành phố sẽ vận hành giống một “miếng bọt biển” khổng lồ: hấp thụ, lưu giữ, điều tiết nước, qua đó giảm áp lực cho hệ thống thoát nước khi xảy ra mưa lớn. Sự thay đổi có ý nghĩa đặc biệt trong quy hoạch đô thị.
Nước mưa thay vì tập trung dồn xuống hệ thống thoát nước sẽ được phân tán qua nhiều lớp hạ tầng sinh thái như hồ điều hòa, công viên ngập nước, vườn mưa, mặt đường thấm nước, mái nhà xanh và các vùng trữ nước tự nhiên.
Những khu vực nền thấp trong hành lang xanh, công viên, đất nông nghiệp, ao hồ nhỏ lẻ cũng được tính đến như những kho chứa nước tạm thời khi xuất hiện mưa cực đoan.
Điều đáng nói, đây không phải là câu chuyện lựa chọn giữa hạ tầng thoát nước truyền thống và hạ tầng sinh thái. Một đô thị có khả năng chống chịu tốt cần kết hợp cả hai.
Hệ thống cống, trạm bơm, hồ điều hòa vẫn là những cấu phần thiết yếu nhưng cùng với đó phải hình thành mạng lưới không gian có khả năng giữ nước và giảm tốc độ dòng chảy ngay từ đầu nguồn.
KTS Trần Huy Ánh đánh giá, trong cấu trúc mới, hệ thống sông đóng vai trò hạ tầng sinh thái. Không chỉ tạo cảnh quan, các dòng sông còn tham gia điều tiết nước, cải thiện vi khí hậu, tăng khả năng chống chịu.
Chống ngập phải bắt đầu từ cách thành phố phát triển
Những giải pháp trước mắt đang cho thấy hiệu quả nhất định. Theo Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Trương Hải Long, thành phố đã xác định úng ngập là một trong 5 “điểm nghẽn” cần tập trung giải quyết. Đồng thời triển khai 10 dự án đầu tư xây dựng công trình khẩn cấp giai đoạn I gồm 5 dự án hệ thống thoát nước và 5 dự án hồ điều hòa.
Các dự án này cơ bản đã hoàn thành, đưa vào vận hành. Qua những trận mưa lớn gần đây, nhiều điểm từng là “điểm nóng” ngập úng đã được cải thiện, có nơi nước chỉ còn ngập nhẹ và rút sau khoảng 30 phút khi mưa kết thúc.
Nhiều ý kiến cho rằng, hiệu quả của những công trình trước mắt chỉ là một phần của bài toán. Với một đô thị đang phát triển nhanh như Hà Nội, chống ngập bền vững không thể chỉ trông chờ vào việc xử lý những điểm ngập hiện hữu.
Điều quan trọng hơn là phải ngăn nguy cơ ngập phát sinh từ chính quá trình phát triển đô thị trong tương lai.
Bởi vậy, việc từng bước áp dụng mô hình “thành phố bọt biển” trong các dự án phát triển mới có ý nghĩa then chốt. Hà Nội xác định không chỉ tiêu thoát nước mưa mà còn phải tăng khả năng giữ nước, thấm nước, điều tiết và tái sử dụng nước mưa.
Nói cách khác, chống ngập phải được đặt ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế và đầu tư dự án thay vì chờ đô thị hình thành rồi mới tìm cách xử lý hậu quả.
Một khu đô thị mới nếu dành đủ không gian cho mặt nước, cây xanh, hồ điều hòa, bề mặt thấm nước và các khu vực trữ nước sẽ góp phần giảm đáng kể lượng nước dồn vào hệ thống cống trong những thời điểm mưa lớn.
Tại Tokyo (Nhật Bản) chính quyền đã có các dự án tầm cỡ để điều tiết và phòng chống ngập lụt đô thị. Hệ thống hồ điều tiết thoát lũ xây dựng ngầm của dự án đường vành đai số 7 Sông Kandagawa là một dự án điển hình về đầu tư hạ tầng kỹ thuật thoát nước và chống lũ lụt.
Hệ thống này được thiết kế có sức chứa 540.000m3 nước với kích thước tương đương với 22 hồ bơi chuẩn Thế vận hội Olympic cùng với trạm bơm khổng lồ, đường hầm thoát lũ.
Ngoài ra Tokyo cũng quy hoạch các hệ thống hạ tầng xanh bao gồm cánh đồng ngập nước nhân tạo, đóng vai trò là vùng đất ngập nước với hệ sinh thái đa dạng ngay trong đô thị.
Hay ở Copenhagen (Đan Mạch), các công viên và quảng trường được thiết kế như “bể chứa tạm thời” vừa là không gian công cộng bình thường, vừa có khả năng tích nước khi mưa lớn.
Singapore thì nổi bật với mô hình “thành phố bọt biển”, gia tăng diện tích công viên, hồ điều hòa, vật liệu thấm nước để nước mưa thẩm thấu tự nhiên.
Mỗi dự án mới phải được đặt trong tổng thể lưu vực thoát nước; mỗi hồ, công viên, khoảng xanh không chỉ được nhìn dưới góc độ cảnh quan mà còn phải được tính toán như một bộ phận của hệ thống điều tiết nước.
Khi đó, chống ngập không còn là câu chuyện của riêng ngành xây dựng hay thoát nước. Đó là trách nhiệm xuyên suốt từ quy hoạch, kiến trúc, giao thông, xây dựng đến quản lý đất đai và môi trường.
