Nằm tại thôn Lai Xá (xã Hoài Đức), di chỉ Vườn Chuối được xác định là một làng cổ có niên đại khoảng 4.000 năm, với diện tích phân bố khoảng 1,2ha. Đây là một trong những di chỉ khảo cổ học tiêu biểu ở khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, phản ánh rõ nét tiến trình phát triển liên tục của các tầng văn hóa tiền - sơ sử, trải dài từ văn hóa Phùng Nguyên, văn hóa Đồng Đậu, văn hóa Gò Mun đến văn hóa Đông Sơn.
Theo các kết quả nghiên cứu, cư dân Vườn Chuối là những cộng đồng người Việt cổ sớm sinh sống tại vùng châu thổ sông Hồng, góp phần đặt nền móng cho quá trình hình thành và phát triển của dân tộc.
Di chỉ được phát hiện từ năm 1969 và đã trải qua 11 đợt khai quật khảo cổ quy mô lớn, thu được hàng nghìn hiện vật có giá trị như công cụ đá, đồ gốm, dấu tích công xưởng chế tác, khu cư trú và hệ thống mộ táng. Những tư liệu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lịch sử và văn hóa khu vực.
Tháng 6/2025, di chỉ khảo cổ Vườn Chuối đã được xếp hạng di tích cấp thành phố. Trên cơ sở đó, Hà Nội định hướng xây dựng nơi đây trở thành “Công viên di sản khảo cổ Vườn Chuối”, theo hướng bảo tồn gắn với phát huy giá trị một cách bền vững.
Tại buổi khảo sát ngày 7/4, đoàn công tác đã trực tiếp kiểm tra hiện trạng khu di chỉ, đồng thời trao đổi với địa phương về phương án khoanh vùng bảo vệ, tu bổ và tôn tạo di tích. Các nội dung được đặt ra gồm xây dựng khu bảo tồn tại chỗ, tổ chức không gian trưng bày hiện vật, hình thành khu tưởng niệm mang yếu tố tâm linh phù hợp, cũng như nghiên cứu thành lập ban quản lý di tích nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.
Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long nhấn mạnh, di chỉ khảo cổ Vườn Chuối là di sản có giá trị đặc biệt, cần được bảo tồn bài bản, khoa học và lâu dài.
Ông đề nghị các đơn vị liên quan phối hợp chặt chẽ với địa phương trong việc xác định rõ ranh giới bảo vệ, đồng thời xây dựng phương án phát huy giá trị di tích theo hướng trở thành không gian văn hóa - di sản tiêu biểu của Thủ đô. Việc triển khai cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác hợp lý, phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và phát triển công nghiệp văn hóa.
Về phía địa phương, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hoài Đức Nguyễn Thanh Bình khẳng định sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn trong công tác bảo vệ di tích, đồng thời định hướng phát triển giá trị di sản gắn với du lịch văn hóa, giáo dục trải nghiệm và các hoạt động lễ hội. Mục tiêu lâu dài là hình thành một không gian sáng tạo văn hóa đặc sắc, góp phần làm giàu thêm bản sắc di sản của Thủ đô Hà Nội.
