Từ khi Đề án 844 (Đề án Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (ĐMST) quốc gia đến năm 2025) được phê duyệt, có thể thấy một sự thay đổi diện mạo ngoạn mục.
Từ một quốc gia gần như trắng về khái niệm "startup", Việt Nam hiện vững vàng trong top 3 hệ sinh thái năng động nhất Đông Nam Á, chỉ sau Indonesia và Singapore. Với hơn 3.800 startup, cùng mạng lưới hơn 200 không gian làm việc chung và khoảng 100 vườn ươm, Việt Nam đã hình thành được một "bộ máy" hỗ trợ khởi nghiệp tương đối hoàn chỉnh.
Sự bùng nổ này không chỉ nằm ở con số cơ học. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi trong nhận thức xã hội và sự chuyển dịch của dòng vốn. Nếu như 5 năm trước, khởi nghiệp chỉ được coi là phong trào của giới trẻ, thì nay nó đã trở thành chiến lược phát triển kinh tế của quốc gia. Các tập đoàn lớn trong nước đã không còn đứng ngoài cuộc mà bắt đầu đóng vai trò là nhà đầu tư, người dẫn dắt và cũng là khách hàng lớn nhất của các startup.
Tuy nhiên, diện mạo này đang đứng trước một thử thách mang tính sống còn. Khi lãi suất tăng cao và các rủi ro gia tăng, các dòng vốn quốc tế trở nên kén chọn và khắt khe hơn. Điều này vô hình trung tạo ra một cuộc thanh lọc tự nhiên, buộc các startup Việt phải chấm dứt kỷ nguyên "đốt tiền" để lấy quy mô và quay lại với bài toán cốt lõi: Giá trị công nghệ thực chất và khả năng tự chủ tài chính.
Để không rơi vào cái bẫy "gia công ý tưởng" hoặc chỉ đơn thuần là sao chép mô hình kinh doanh từ nước ngoài, hệ sinh thái Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực công nghệ sâu. Đây là nơi tạo ra rào cản cạnh tranh bằng trí tuệ thay vì chỉ là sự tiện lợi về dịch vụ.
Cơ hội lớn nhất hiện nay nằm ở ngành công nghiệp bán dẫn và vi mạch. Khi các "ông lớn" thế giới đang dịch chuyển chuỗi cung ứng sang Việt Nam, đây là thời điểm vàng để các startup nội địa tham gia vào các công đoạn thiết kế và kiểm thử. Thay vì chỉ làm gia công, chúng ta cần những startup dám dấn thân vào những phần giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi giá trị này.
Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng cần được nhìn nhận theo hướng ứng dụng đặc thù. Thay vì chạy đua tạo ra các mô hình ngôn ngữ lớn, startup Việt nên tập trung vào AI ứng dụng trong y tế, nông nghiệp thông minh hay quản lý đô thị - những nơi chúng ta có lợi thế về dữ liệu và am hiểu bản địa.
Trong giai đoạn tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ chuyển dịch mạnh mẽ từ người quản lý sang người kiến tạo và điều phối. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là đã và đang hoàn thiện khung pháp lý về "Doanh nghiệp khoa học công nghệ", đơn giản hóa thủ tục hành chính để các chính sách ưu đãi thực sự đến được tay doanh nghiệp thay vì chỉ nằm trên giấy.
Bên cạnh đó, việc thúc đẩy mô hình "Đổi mới sáng tạo mở" là vô cùng cấp thiết. Trong mô hình này, các tập đoàn lớn sẽ đóng vai trò là người đưa ra bài toán và thị trường, còn startup sẽ cung cấp giải pháp đột phá. Sự kết hợp giữa tiềm lực tài chính của tập đoàn và sự linh hoạt của startup sẽ tạo ra một sức mạnh cộng hưởng khủng khiếp.
Điều quan trọng nhất để nuôi dưỡng hệ sinh thái chính là văn hóa "chấp nhận rủi ro". Khoa học công nghệ là lĩnh vực đầy rẫy sự thất bại trước khi đạt đến thành công. Nếu cơ chế quản lý vẫn theo tư duy "phải thành công mới đầu tư" hoặc "thất bại là mất vốn nhà nước", chúng ta sẽ không bao giờ có được những đột phá thực sự.
Hệ sinh thái khởi nghiệp ĐMST Việt Nam đang bước vào một chương mới – chương của sự sàng lọc và khẳng định giá trị thực. Những giá trị mà Việt Nam cần là những giải pháp công nghệ "Made in Vietnam" có khả năng giải quyết các vấn đề của nhân loại.
Với sự đồng hành sát sao của cơ quan quản lý và tinh thần dấn thân của thế hệ trẻ, Việt Nam hoàn toàn có quyền tin tưởng vào một thế hệ "kỳ lân công nghệ" thực thụ, lớn lên bằng nội lực tri thức và vươn mình ra biển lớn.
