Định hướng tư duy sáng tạo ngay từ khâu lựa chọn đề tài
Các giải báo chí Trung ương và địa phương không chỉ tôn vinh những tác phẩm xuất sắc mà còn tạo động lực để người làm báo đổi mới tư duy, phương pháp sáng tạo, không ngừng nâng cao chất lượng tác phẩm. Tuy nhiên, để có được những tác phẩm thực sự có chiều sâu và tính phát hiện, quá trình đầu tư cần được bắt đầu từ sớm.
Ông Mai Đức Thông, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh, Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Tuyên Quang chia sẻ kinh nghiệm tổ chức sáng tạo tác phẩm báo chí chất lượng cao. Theo ông, một trong những hạn chế thường gặp là phóng viên chỉ bắt đầu đầu tư tác phẩm khi thời hạn nhận bài của các giải đã cận kề. “Khi đó, thời gian dành cho khảo sát thực tế, thu thập tư liệu, kiểm chứng thông tin và tìm kiếm góc tiếp cận mới đều bị thu hẹp. Tác phẩm dễ dừng ở việc phản ánh sự kiện hoặc tổng hợp thông tin đã công bố, thiếu chiều sâu và tính phát hiện”, ông nói.
Để khắc phục tình trạng này, ông Thông cho rằng, việc phát hiện và lựa chọn đề tài cần được tiến hành từ sớm, gắn với định hướng tuyên truyền và những vấn đề đang đặt ra trong đời sống địa phương.
Đây cũng là hướng hoạt động mà Hội Nhà báo tỉnh Tuyên Quang chú trọng thông qua việc phối hợp với các cơ quan báo chí, tổ chức các hoạt động nghiệp vụ và phát động các cuộc thi, giải báo chí theo chủ đề, qua đó gợi mở những vấn đề để hội viên quan tâm khai thác, đầu tư thành các tuyến bài có chiều sâu. “Với những đề tài lớn, quá trình sáng tạo cần được chuẩn bị bài bản từ đề cương, mục tiêu, thông điệp, nhân vật, nguồn dữ liệu đến tiến độ và nhân lực thực hiện; tránh cách làm bị động, chỉ tập trung hoàn thiện tác phẩm khi thời hạn gửi dự giải đã cận kề”, ông nhấn mạnh.
Ông Thông cho biết, nguồn chất liệu báo chí ở địa phương khá phong phú, từ phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc, giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới đến phát triển du lịch. Tuy nhiên, theo ông, điều quan trọng không chỉ là lựa chọn chủ đề lớn, mà phải tìm ra vấn đề mới, phân tích nguyên nhân, phản ánh tiếng nói từ cơ sở và làm rõ những giải pháp có giá trị thực tiễn. Đó cũng là cách để hoạt động hỗ trợ sáng tạo của Hội hướng đến mục tiêu cuối cùng: Nâng chất lượng thông tin và giá trị của tác phẩm, chứ không đơn thuần tăng số lượng tác phẩm dự thi.
Kết nối đội ngũ, đổi mới phương thức làm báo
Cùng với việc đầu tư đề tài, cách thức tổ chức sản xuất ngày càng tác động trực tiếp đến chất lượng tác phẩm. Ông Mai Đức Thông nhấn mạnh, trong môi trường báo chí đa nền tảng, một phóng viên khó có thể đảm nhiệm tốt tất cả các công đoạn, từ nghiên cứu, thu thập dữ liệu, phỏng vấn đến quay phim, dựng hình, thiết kế đồ họa và phân tích chuyên sâu. Vì vậy, những tác phẩm điều tra, phóng sự dài kỳ hay sản phẩm đa phương tiện cần được tổ chức theo nhóm, với sự tham gia của nhiều vị trí chuyên môn như phóng viên nội dung, biên tập viên, kỹ thuật viên, người thiết kế đồ họa và quản trị dữ liệu.
Từ thực tế đó, ông Mai Đức Thông cho biết, hoạt động của Hội Nhà báo tỉnh Tuyên Quang hướng tới việc tạo điều kiện để hội viên ở các cơ quan báo chí gặp gỡ, trao đổi nghiệp vụ và chia sẻ phương thức làm báo mới. Thông qua các hoạt động chuyên môn, kinh nghiệm tổ chức sản xuất, kỹ năng tác nghiệp trên từng loại hình và cách khai thác thế mạnh của báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình có thêm cơ hội được trao đổi, lan tỏa trong đội ngũ người làm báo. “Đây là nền tảng để hội viên mở rộng cách tiếp cận, tăng khả năng phối hợp khi thực hiện những tác phẩm đòi hỏi nhiều công đoạn và lực lượng tham gia”, ông chia sẻ.
Việc lựa chọn hình thức thể hiện cũng cần xuất phát từ nội dung và đối tượng công chúng, thay vì chạy theo xu hướng công nghệ. Ông Mai Đức Thông nhấn mạnh: “Việc sử dụng longform, đồ họa dữ liệu, video, bản đồ tương tác hay các hình thức báo chí mới phải xuất phát từ yêu cầu nội dung, không chạy theo công nghệ hoặc hình thức trình bày”. Một sản phẩm hiện đại về hình thức nhưng thiếu thông tin gốc, phát hiện mới và chiều sâu khó tạo được giá trị lâu dài. Bởi vậy, đổi mới phương thức làm báo phải đi cùng nâng cao tư duy nội dung, khả năng kể chuyện và trách nhiệm nghề nghiệp của mỗi hội viên.
Làm chủ AI, giữ vững trách nhiệm nghề nghiệp
AI đang hỗ trợ nhà báo ở nhiều công đoạn như tìm kiếm, phân loại tài liệu, xử lý dữ liệu, chuyển giọng nói thành văn bản và sản xuất nội dung đa phương tiện. Tuy nhiên, công nghệ cũng tiềm ẩn nguy cơ tạo thông tin sai lệch, trích dẫn không có thật, hình ảnh giả hoặc kết luận thiếu căn cứ.
Trước yêu cầu đó, ông Thông cho rằng Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố cần phối hợp với cơ quan báo chí tổ chức bồi dưỡng về báo chí dữ liệu, tác nghiệp đa phương tiện, xác minh thông tin số và ứng dụng AI. Hoạt động đào tạo cần chú trọng thực hành, trao đổi kinh nghiệm giữa các thế hệ làm báo, đồng thời gắn kỹ năng công nghệ với bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và tư duy phản biện. Qua đó, tổ chức Hội góp phần giúp hội viên không chỉ tiếp cận công nghệ mới mà còn sử dụng công nghệ một cách chủ động, có trách nhiệm.
Bên cạnh đó, ông Thông đề cập yêu cầu bảo đảm nguồn lực cho các tác phẩm điều tra, phóng sự dài kỳ và đa phương tiện; đồng thời đề xuất Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với các bộ, ngành đề xuất chương trình hỗ trợ sáng tạo tác phẩm báo chí chất lượng cao cho các cấp Hội địa phương trong giai đoạn tiếp theo. Việc nắm chắc thể lệ, tiêu chí từng giải thưởng cũng là khâu cần thiết để tác phẩm được đầu tư nghiêm túc có thể tham dự đúng quy định.
Nhấn mạnh ý nghĩa sau cùng của hoạt động sáng tạo, ông Mai Đức Thông khẳng định: “Giải báo chí không phải là đích đến cuối cùng. Giá trị lớn nhất của một tác phẩm báo chí là khả năng phản ánh trung thực đời sống, bảo vệ lẽ phải, lan tỏa những điều tốt đẹp, góp phần định hướng dư luận và thúc đẩy xã hội phát triển”. Đây cũng là mục tiêu mà hoạt động đồng hành, bồi dưỡng và hỗ trợ hội viên của tổ chức Hội hướng tới.