Ngày 15/6, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, đơn vị đang hoàn thiện hồ sơ trình cơ quan chuyên môn thẩm định để tiến hành các bước triển khai dự án “Phục hồi, chỉnh trang cảnh quan hồ Ngọc Dịch - Ngự tiền Văn phòng”.
Trước đó, UBND thành phố Huế đã phê duyệt dự án này với tổng vốn đầu tư 11,4 tỷ đồng. Dự kiến, dự án sẽ khởi công trong tháng 7/2026, thời gian thực hiện trong 3 năm.
Điểm đáng chú ý của dự án là định hướng phục hồi không gian cảnh quan lịch sử thay vì sửa chữa đơn lẻ từng hạng mục, vì vậy nhiều người kỳ vọng khi dự án hoàn thành sẽ khôi phục diện mạo không gian Ngự Viên xưa trong lòng Đại Nội.
Theo quy mô được phê duyệt, dự án sẽ phục hồi cầu Phổ Độ theo kiến trúc truyền thống; gia cố, tu bổ hệ thống kè đá và lan can quanh hồ, trên đảo; nạo vét lòng hồ Ngọc Dịch, Tiểu Ngự Hà và cống Đông An để khơi thông dòng chảy, cải thiện môi trường cảnh quan.
Các hạng mục chỉnh trang sân vườn, bảo tồn hệ thống đường dạo, cây xanh, thảm cỏ, giả sơn; bảo quản các di vật, bia đá còn lại trong khu vực cũng sẽ được thực hiện. Dự án cũng đầu tư hệ thống cấp thoát nước, điện chiếu sáng và phục hồi các thạch đăng trên đảo.
Theo ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, trong lịch sử kiến trúc triều Nguyễn, khu vực hồ Ngọc Dịch - Ngự tiền Văn phòng chính là một phần của Ngự Viên, vườn thượng uyển nổi tiếng nằm trong Tử Cấm Thành.
Theo nhiều nguồn sử liệu, phần lớn công trình ở đây được hình thành từ thời vua Minh Mạng (khoảng năm 1821). Ngự Viên hấp dẫn bởi nghệ thuật tổ chức cảnh quan tinh tế: Hồ nước, núi giả, cầu gỗ, đình tạ và cây xanh được bố trí hài hòa, tạo nên không gian thưởng ngoạn đậm chất thơ.
Vua Thiệu Trị từng xếp nơi này vào vị trí thứ năm trong “Thần Kinh nhị thập cảnh”, gọi là “Ngự Viên đắc nguyệt”. Chỉ riêng tên gọi ấy cũng đủ gợi vẻ đẹp thanh nhã của một khu vườn Ngự nổi tiếng.
Hồ Ngọc Dịch và Tiểu Ngự Hà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ thống thủy đạo của Hoàng thành, kết nối với Nội Kim Thủy và Ngoại Kim Thủy, góp phần điều hòa dòng chảy, thoát nước cho khu vực Đại Nội, nhất là trong mùa mưa lũ.
Dấu ấn huy hoàng của Ngự Viên kéo dài đến các triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Tuy nhiên từ thời vua Thành Thái, nhiều công trình trong khu vực bắt đầu bị triệt giải.
Bước ngoặt lớn nhất diễn ra khoảng năm 1932 - 1933, khi vua Bảo Đại cho xây dựng Ngự tiền Văn phòng ở phía bắc khu vườn.
Đây là cơ quan hành chính trực tiếp của Hoàng gia, tiếp nhận và xử lý các văn thư quan trọng của triều đình. Người đứng đầu cơ quan này mang chức danh Tổng lý Ngự tiền Văn phòng, tương đương chánh văn phòng theo cách gọi hiện nay.
Học giả Phạm Quỳnh là vị tổng lý đầu tiên của cơ quan này. Sau đó, cụ Phạm Khắc Hòe trở thành người giữ chức vụ cuối cùng trước khi triều Nguyễn chấm dứt vào năm 1945.
Sự xuất hiện của Ngự tiền Văn phòng đánh dấu quá trình chuyển đổi chức năng của khu vực: Từ một không gian vườn ngự phục vụ thưởng ngoạn sang trung tâm hành chính trong bối cảnh triều Nguyễn bước vào giai đoạn hiện đại hóa dưới ảnh hưởng thuộc địa.
Sau năm 1945, nhiều biến động lịch sử tiếp tục khiến khu vực hồ Ngọc Dịch - Ngự tiền Văn phòng thay đổi mạnh về hiện trạng và công năng sử dụng. Không ít hạng mục bị hư hỏng, xuống cấp theo thời gian: Một số đoạn kè đá quanh hồ xuất hiện tình trạng sụt lún, lòng hồ bị bồi lắng, nhiều yếu tố cảnh quan cũ dần mai một; di vật, bia đá, biển ngạch còn sót lại chưa được bảo quản đúng mức.
