Giá vàng giao ngay tại London đã tăng mạnh trong những năm gần đây, từ lần đầu vượt 1.000 USD/ounce vào năm 2008 lên hơn 2.000 USD vào năm 2020. Đến tháng 1 năm nay, giá kim loại quý này lập kỷ lục trên 5.500 USD/ounce và hiện vẫn duy trì trên 4.000 USD.
Mức giá cao đang khiến ngày càng nhiều quốc gia sản xuất vàng nhìn nhận lại cách khai thác và xuất khẩu nguồn tài nguyên này. Thay vì bán quặng thô ra nước ngoài, các nước muốn tăng cường tinh luyện trong nước, kiểm soát dòng chảy vàng và đưa kim loại quý vào kho dự trữ quốc gia.
Động thái này đang hình thành một xu hướng được giới phân tích gọi là "chủ nghĩa dân tộc về tài nguyên". Với các nền kinh tế mới nổi, nơi trước đây quặng vàng thường được xuất khẩu với giá trị gia tăng thấp, việc giữ lại vàng và các khâu chế biến trong nước được xem là cách để tăng nguồn thu, củng cố dự trữ và thu thêm giá trị cho nền kinh tế.
Cuộc đua giữ vàng
Lào là một ví dụ đáng chú ý. Thủ tướng Sonexay Siphandone hồi đầu tháng 9 cho biết Chính phủ Lào coi phát triển ngành công nghiệp vàng là một ưu tiên nhằm củng cố nền tảng kinh tế.
Lào dự kiến sớm thoát khỏi nhóm các nước kém phát triển nhất của Liên hợp quốc, nhưng thu nhập vẫn thấp hơn đáng kể so với các nước láng giềng như Thái Lan. Chính phủ nước này kỳ vọng nguồn tài nguyên vàng có thể đóng góp lớn hơn cho quá trình phát triển kinh tế.
Theo định hướng mới, vàng khai thác tại Lào sẽ được tinh luyện ngay trong nước thay vì chủ yếu xuất khẩu dưới dạng quặng. Theo Hội đồng Vàng Thế giới và công ty nghiên cứu Metals Focus, Lào sản xuất khoảng 12 tấn vàng khai thác trong năm 2025, đứng thứ sáu tại châu Á. Giới chức nước này ước tính trữ lượng vàng khoảng 500-1.000 tấn.
Trước đây, phần lớn lượng vàng này được xuất khẩu ra nước ngoài thông qua cả các kênh chính thức và phi chính thức. Việc thiếu năng lực tinh luyện cũng khiến một phần quặng bị buôn lậu, nhiều khả năng với mức giá thấp hơn đáng kể so với giá thị trường.
Để thay đổi tình trạng này, Lào thành lập Ngân hàng Vàng Lào (LBB) vào năm 2024 với nguồn vốn từ các doanh nghiệp trong nước. Ngân hàng này đang trở thành hạt nhân để xây dựng cơ sở hạ tầng cho thị trường kim loại quý, trong đó có năng lực tinh luyện.
LBB cũng muốn tăng tỷ trọng vàng trong dự trữ ngoại hối của Lào, đồng thời tạo một kênh chính thức để người dân mua bán vàng và bảo toàn giá trị tài sản. Tháng 1 năm nay, LBB ký biên bản ghi nhớ với Hiệp hội Thị trường Vàng Nhật Bản (JBMA), hướng tới tận dụng kinh nghiệm của Nhật Bản trong vận hành thị trường kim loại quý.
Ông Bruce Ikemizu, Chủ tịch JBMA, đánh giá tốc độ phát triển cơ sở hạ tầng vàng của Lào chỉ trong hai năm là đáng chú ý, cho thấy quyết tâm lớn của nước này trong việc xây dựng một ngành công nghiệp vàng nội địa.
Không chỉ Lào, Indonesia cũng đang tìm cách hạn chế dòng vàng chảy ra nước ngoài. Là quốc gia sản xuất vàng lớn thứ 10 thế giới với sản lượng hơn 100 tấn mỗi năm, Indonesia vẫn phải đối mặt với nhu cầu vàng đầu tư ngày càng tăng. Chính phủ nước này đã công bố thuế xuất khẩu vàng lên tới 15%, có hiệu lực từ năm 2026.
Tại Trung Quốc, xu hướng giữ vàng trong nước thậm chí còn rõ nét hơn. Trung Quốc là nước sản xuất vàng lớn nhất thế giới, với sản lượng khai thác hơn 380 tấn mỗi năm, tương đương khoảng 10% sản lượng toàn cầu, nhưng đồng thời vẫn là một trong những nước nhập khẩu vàng lớn nhất.
Việc đưa vàng ra khỏi Trung Quốc bị hạn chế theo quy định. Trong khi đó, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc tiếp tục tăng mua vàng cho dự trữ. Tháng 8, ngân hàng trung ương nước này bổ sung 20 tấn vàng, đánh dấu tháng mua ròng thứ 22 liên tiếp - chuỗi dài nhất kể từ khi dữ liệu so sánh bắt đầu được ghi nhận vào tháng 12/1999.
Xu hướng giữ lại nguồn vàng trong nước cũng đang lan sang châu Phi. Madagascar đã thu mua vàng khai thác trong nước từ năm 2020 và xây dựng các kênh thu mua chính thức nhằm tăng lượng vàng nằm trong dự trữ quốc gia.
Tại Ghana, quốc gia sản xuất vàng lớn thứ sáu thế giới, Chính phủ hồi tháng 7 ký biên bản ghi nhớ với Hội đồng Vàng Thế giới nhằm tăng cường hợp tác chống khai thác trái phép và nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Chính phủ Ghana muốn bảo đảm nguồn tài nguyên vàng mang lại lợi ích lớn hơn cho người dân và nền kinh tế trong nước.
USD lung lay, nguồn cung thắt chặt
Một trong những động lực quan trọng phía sau xu hướng này là sự thay đổi trong cách các quốc gia nhìn nhận đồng USD và hệ thống tài chính toàn cầu.
Việc tài sản định giá bằng USD của một số quốc gia có quan hệ căng thẳng với Mỹ bị phong tỏa do các lệnh trừng phạt đã làm gia tăng lo ngại về rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào đồng tiền dự trữ này. Trong bối cảnh đó, vàng được xem là một tài sản không phụ thuộc trực tiếp vào chính sách tiền tệ, tài khóa hay tình hình chính trị của một quốc gia riêng lẻ.
Bà Geullim Yum, Giám đốc phụ trách kinh doanh ngoại hối và hàng hóa tại Nhật Bản của ANZ, cho rằng khi cấu trúc tài chính toàn cầu xoay quanh đồng USD ngày càng bị xem xét, vai trò của vàng như một tài sản dự trữ độc lập càng trở nên quan trọng.
Trong 30 năm qua, giá vàng đã tăng khoảng 12 lần. Trung Quốc và nhiều nền kinh tế mới nổi đang tiếp tục nâng tỷ trọng vàng trong dự trữ ngoại hối, trong khi nhu cầu đầu tư cũng hỗ trợ giá. Với giá trị ngày càng lớn, các quốc gia sản xuất có động lực mạnh mẽ để giữ lại nhiều vàng hơn thay vì đưa toàn bộ nguồn cung ra thị trường quốc tế.
Điều này có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể đối với thị trường vàng toàn cầu. Hoạt động giao dịch vẫn tập trung tại các trung tâm tài chính như London và New York, nhưng nguồn cung ngày càng phụ thuộc vào các mỏ tại những nền kinh tế mới nổi.
Ông Nikos Kavalis, Giám đốc điều hành Metals Focus tại Singapore, cho rằng xu hướng các quốc gia sản xuất giữ lại vàng chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nguồn cung của các nhà tinh luyện quốc tế lớn.
Nếu ngày càng nhiều quốc gia hạn chế xuất khẩu quặng, tăng công suất tinh luyện trong nước hoặc mua vàng để bổ sung dự trữ, lượng vàng sẵn sàng lưu thông trên thị trường quốc tế có thể giảm. Khi đó, nguồn cung thắt chặt có thể trở thành một yếu tố mới thúc đẩy giá vàng trong trung và dài hạn.
Tuy nhiên, triển vọng ngắn hạn của vàng vẫn chịu nhiều sức ép. Giá kim loại quý này gần đây giảm mạnh khi thị trường kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tiếp tục tăng lãi suất và lợi suất trái phiếu dài hạn đi lên. Trong phiên ngày 28/9, vàng có thời điểm giảm xuống 4.110 USD/ounce, thấp hơn khoảng 12% so với mức đỉnh gần 4.700 USD/ounce hồi cuối tháng 8.
