Đây là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại hội thảo khoa học quốc tế “Khoảng cách số và Năng lực AI” (Digital Divide and Inclusive AI Transformation), diễn ra sáng 22/10 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Hội thảo do Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tổ chức, với sự hỗ trợ của Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung Quốc) và Nhà xuất bản Sage phối hợp xuất bản. Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên và nhà nghiên cứu, cùng trao đổi về những vấn đề đặt ra trong quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI theo hướng bao trùm, có trách nhiệm.
Khoảng cách số không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận
Phát biểu chào mừng hội thảo, PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh cần nhìn nhận khoảng cách số từ năng lực sử dụng, khả năng làm chủ và những lợi ích thực sự mà con người nhận được từ công nghệ.
Theo PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương, công nghệ số và AI đang tác động ngày càng sâu rộng đến cách con người học tập, làm việc, giao tiếp và tham gia đời sống xã hội. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận và thụ hưởng những cơ hội do công nghệ mang lại vẫn có sự khác biệt giữa các cá nhân, cộng đồng và nhóm xã hội.
Bà dẫn ra những tình huống cho thấy nghịch lý của đời sống số: một người có thể sở hữu điện thoại thông minh, thường xuyên sử dụng mạng xã hội nhưng vẫn gặp khó khăn khi đánh giá độ tin cậy của thông tin; một sinh viên có thể thành thạo công cụ AI nhưng chưa hiểu đầy đủ những giới hạn của công cụ hay trách nhiệm đối với sản phẩm do mình tạo ra. Một cộng đồng cũng có thể hiện diện trên nền tảng số nhưng vẫn thiếu điều kiện để chủ động giới thiệu, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của chính mình.
“Những thực tế đó cho thấy, khoảng cách số cần được nhìn nhận cả ở năng lực sử dụng, khả năng làm chủ và những lợi ích thực sự mà con người nhận được từ công nghệ”, PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương nhấn mạnh.
Từ góc nhìn này, thu hẹp khoảng cách số không thể chỉ dừng ở việc mở rộng hạ tầng, tăng khả năng kết nối hay đưa thêm công cụ công nghệ đến với người dùng. Điều quan trọng là giúp con người có đủ kiến thức và kỹ năng để khai thác công nghệ, đánh giá thông tin, nhận diện rủi ro và chủ động thích ứng với những thay đổi do AI mang lại.
Đặc biệt, khi AI ngày càng tham gia vào các hoạt động học tập, nghề nghiệp và sản xuất thông tin, năng lực sử dụng công nghệ cần đi cùng tư duy phản biện, nhận thức đạo đức và trách nhiệm xã hội. Đây cũng là lý do hội thảo đặt hai vấn đề “Khoảng cách số” và “Năng lực AI” trong cùng một diễn đàn khoa học.
Theo Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, những biến đổi công nghệ cần được nghiên cứu trong mối quan hệ với con người, các thiết chế xã hội và những giá trị văn hóa. Bên cạnh câu hỏi công nghệ có thể làm được gì, cần tiếp tục làm rõ ai đang được hưởng lợi, ai còn gặp trở ngại, những năng lực nào cần được bồi dưỡng và giáo dục, nghiên cứu, chính sách có thể góp phần mở rộng cơ hội cho mọi người như thế nào.
Bất bình đẳng số nhìn từ thông tin và văn hóa
Một trong những nội dung được đề cập tại hội thảo là mối liên hệ giữa bất bình đẳng số và nguy cơ bị tác động bởi thông tin sai lệch. TS. Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, trình bày báo cáo “Beyond Access: Digital Inequality and Misinformation Vulnerability among Informal Workers in Urban Vietnam” (Vượt ra ngoài khả năng tiếp cận: Bất bình đẳng số và tính dễ bị tổn thương trước thông tin sai lệch của lao động phi chính thức tại đô thị Việt Nam).
Việc tập trung vào nhóm lao động phi chính thức tại đô thị đưa vấn đề bất bình đẳng số về gần hơn với thực tiễn đời sống, nơi khả năng tiếp cận và xử lý thông tin có thể ảnh hưởng đến cách mỗi người đưa ra quyết định, thực hiện công việc và ứng phó với những rủi ro trên môi trường số.
Ở một hướng tiếp cận khác, GS. Liangwen Kuo, Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải, Tổng Biên tập Tạp chí Emerging Media, trình bày báo cáo “Digital Platform and Creative Communication of Intangible Cultural Preservation in China” (Nền tảng số và truyền thông sáng tạo trong bảo tồn văn hóa phi vật thể tại Trung Quốc).
Báo cáo đề cập sự giao thoa giữa nền tảng số, truyền thông sáng tạo và công tác bảo tồn văn hóa phi vật thể. Qua đó, công nghệ được đặt trong mối quan hệ với việc gìn giữ, truyền tải và lan tỏa các giá trị văn hóa, cho thấy phạm vi ứng dụng của chuyển đổi số không chỉ giới hạn ở kinh tế hay hoạt động sản xuất thông tin.
52 công trình mở rộng góc nhìn về năng lực AI
Hội thảo đã lựa chọn 52 công trình để đăng trong kỷ yếu, với chủ đề trải rộng từ báo chí, truyền thông, giáo dục đến quản trị công, doanh nghiệp, thị trường lao động và bảo tồn di sản. Sự đa dạng này cho thấy ý nghĩa của cách tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu khoảng cách số và năng lực AI.
Bên cạnh hai báo cáo chính, bốn phiên chuyên đề về năng lực AI và chuyển đổi số được tổ chức song song bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Các nội dung được giới thiệu tập trung vào năng lực hiểu biết về AI, chuyển đổi số trong giáo dục đại học, năng lực số của thanh niên, khoảng cách số và AI bao trùm.
Thông qua các phiên trao đổi, hội thảo hướng tới làm rõ hơn những biểu hiện mới của khoảng cách số, chia sẻ cách tiếp cận nhằm phát triển năng lực AI trong giáo dục và hoạt động nghề nghiệp, đồng thời gợi mở giải pháp hỗ trợ những nhóm còn gặp khó khăn trong quá trình chuyển đổi số.
Trong khuôn khổ sự kiện, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và Viện Truyền thông và Phương tiện truyền thông, Đại học Giao thông Thượng Hải đã ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác nhằm tăng cường liên kết đào tạo và nghiên cứu báo chí, truyền thông.
