Từ bài toán tài chính đến yêu cầu chuyển đổi
Phát biểu tại phiên thảo luận, Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay/Điện tử Dân Việt Nguyễn Văn Hoài cho rằng bên cạnh việc nói về cơ hội, các cơ quan báo chí cần nhìn thẳng vào những thách thức đang hiện hữu. Trong đó, vấn đề tài chính đang là một trong những khó khăn lớn đối với các cơ quan báo chí tự chủ.
Theo ông Nguyễn Văn Hoài, khi nguồn lực tài chính còn hạn chế, các tòa soạn khó có thể đồng thời đầu tư cho nhân lực chất lượng cao, công nghệ, chuyển đổi số và ứng dụng AI trong quy trình sản xuất nội dung.
“Chúng ta không thể bàn được câu chuyện phát triển nhân lực chất lượng cao, công nghệ, chuyển đổi số, kể cả áp dụng AI vào quy trình sản xuất của tòa soạn nếu thiếu nguồn lực tài chính", ông Nguyễn Văn Hoài chia sẻ.
Ông cho rằng với những cơ quan báo chí phải tự chủ, việc bảo đảm nguồn lực để vừa duy trì hoạt động, vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị là bài toán cần được quan tâm. Cùng với đó, việc triển khai quy hoạch báo chí cũng cần được làm rõ để các cơ quan báo chí có cơ sở xây dựng chiến lược phát triển dài hạn.
Theo Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay/Điện tử Dân Việt, khi chưa rõ mô hình tổ chức và định hướng trong tương lai, các tòa soạn sẽ khó đưa ra quyết định về đầu tư công nghệ, chuyển đổi số, tuyển dụng và đào tạo nhân lực.
Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động, ông Nguyễn Văn Hoài cũng nhìn nhận không gian phát triển mới đang mở ra nhiều cơ hội cho báo chí.
Ông cho biết Báo Điện tử Dân Việt đã chủ động xoay trục, thay đổi sản phẩm và cách tiếp cận độc giả. Lượng lượt xem hiện đạt khoảng 20-30 triệu lượt/ngày. Bên cạnh hoạt động báo chí truyền thống, tổ chức sự kiện cũng được xác định là một hướng phát triển mới.
Doanh thu từ sự kiện của đơn vị năm 2024 đóng góp khoảng 15% và năm 2025 tăng lên khoảng 30%. Tuy nhiên, ông Nguyễn Văn Hoài lưu ý hoạt động này đòi hỏi chi phí lớn nên tỷ suất lợi nhuận không cao. Dù vậy, đây vẫn là một nguồn doanh thu cần được khai thác trong bối cảnh các cơ quan báo chí phải tìm kiếm mô hình phát triển mới.
Một kinh nghiệm khác được ông chia sẻ là tăng cường vai trò kết nối, tham mưu xây dựng các chương trình truyền thông chính sách giữa cơ quan báo chí với các bộ, ngành, địa phương. Theo ông, khi cơ quan báo chí tham gia ở vai trò tư vấn, xây dựng chương trình truyền thông tổng thể thay vì chỉ thực hiện từng hợp đồng truyền thông đơn lẻ, giá trị hợp tác có thể được nâng lên đáng kể.
Không để báo chí đơn độc trước AI
Từ góc độ một cơ quan báo chí lớn, Phó Tổng Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh - Truyền hình TP.HCM, Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ Trần Văn Toàn cho rằng trong bối cảnh công nghệ và hành vi độc giả thay đổi nhanh, các cơ quan báo chí không chỉ cần nhận diện khó khăn mà còn phải tìm ra những giải pháp cụ thể để gia tăng lượng người dùng, định danh và giữ chân độc giả.
Từ thực tế của Báo Tuổi Trẻ, ông Trần Văn Toàn cho biết lượng độc giả tiếp cận báo điện tử từ các nguồn trực tiếp, tìm kiếm và mạng xã hội đều có xu hướng giảm. Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách thức tiếp cận công chúng.
Ông đưa ra 3 kiến nghị. Thứ nhất, Hội Nhà báo Việt Nam nên xây dựng báo cáo định kỳ về xu hướng báo chí thế giới và xu hướng độc giả trong nước, quốc tế, qua đó giúp các cơ quan báo chí có thêm cơ sở tham khảo trong xây dựng chiến lược.
Thứ hai, cần sớm có cơ chế để các nền tảng AI trả phí khi khai thác, sử dụng nội dung báo chí. Theo ông, hiện nhiều nội dung báo chí được các nền tảng AI trích dẫn, sử dụng nhưng cơ quan báo chí chưa có vị thế đủ mạnh để thương lượng và chưa nhận được khoản phí tương xứng.
Từ đó, ông đề xuất Hội Nhà báo Việt Nam có thể đóng vai trò đầu mối tập hợp các cơ quan báo chí, xây dựng cơ chế chung và đại diện đàm phán với các nền tảng AI, qua đó nâng cao vị thế của báo chí trong bảo vệ và khai thác giá trị nội dung.
Ông Trần Văn Toàn đồng thời đề nghị tăng cường chế tài đối với các trang thông tin điện tử, nền tảng số tự ý khai thác, biến nội dung báo chí thành video hoặc các sản phẩm khác để thu lợi mà không trả phí cho cơ quan báo chí.
Thứ ba là bài toán nhân lực. Theo ông, chuyển đổi số không đơn thuần là đầu tư công nghệ mà còn là thay đổi tư duy, thói quen và phương thức làm báo. Vì vậy, các cơ quan báo chí cần được hỗ trợ đào tạo chuyên sâu về công nghệ, AI và báo chí số.
Hình thành liên minh báo chí để bảo vệ nội dung
Đồng quan điểm về yêu cầu bảo vệ nội dung báo chí trước sự phát triển của AI, Tổng Biên tập VnExpress Phạm Văn Hiếu cho rằng các cơ quan báo chí không nên đơn độc xử lý vấn đề này.
Ông cho biết VnExpress đã thực hiện một số giải pháp kỹ thuật nhằm hạn chế hệ thống AI truy cập và khai thác nguồn tin của báo. Sau khi triển khai, lượng lượt xem và người dùng giảm khoảng 4%. Tuy nhiên, ông cho rằng đây là một lựa chọn cần thiết để bảo vệ thương hiệu và nội dung của cơ quan báo chí.
Theo ông Phạm Hiếu, nếu chỉ một cơ quan báo chí thực hiện thì hiệu quả sẽ hạn chế. Vì vậy, Hội Nhà báo Việt Nam có thể xem xét hình thành một liên minh giữa các cơ quan báo chí để cùng xây dựng giải pháp, hạn chế việc AI tự động quét, truy xuất và khai thác nội dung.
Tổng Biên tập VnExpress cũng đề cập một vấn đề khác là cách tổ chức trang chủ của báo điện tử. Theo ông, mô hình “trang nhất” cố định đang đứng trước yêu cầu thay đổi khi thói quen tiếp nhận thông tin của độc giả ngày càng phân hóa.
Thay vì một trang chủ giống nhau cho tất cả người đọc, AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa nội dung, để mỗi độc giả được tiếp cận những thông tin phù hợp với nhu cầu và sở thích. “Trang nhất” khi đó không còn nhất thiết là một cấu trúc cố định mà có thể trở thành không gian nội dung được cá nhân hóa theo từng nhóm, thậm chí từng người dùng.
Ông Phạm Hiếu cũng đánh giá cao ý tưởng xây dựng nền tảng công nghệ dùng chung cho các cơ quan báo chí. Theo ông, một nền tảng ở quy mô quốc gia, tích hợp công cụ đo lường, phân tích dữ liệu và đánh giá hành vi độc giả có thể giúp các cơ quan báo chí, đặc biệt những đơn vị không có đội ngũ công nghệ lớn, tiếp cận tốt hơn với các công cụ hiện đại.
Đầu tư công nghệ nhưng phải giữ bản sắc
Đánh giá các ý kiến tại phiên thảo luận, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân Lê Quốc Minh cho rằng việc xây dựng dữ liệu về xu hướng báo chí và độc giả là cần thiết, song các khảo sát cần được thực hiện bài bản hơn, có sự tham gia đầy đủ của các loại hình báo chí.
Ông cho biết Hội Nhà báo Việt Nam đang có kế hoạch xây dựng một trung tâm nghiên cứu theo hướng không phải là một bộ máy cứng, mà tập hợp những người có tâm huyết, chuyên môn để nghiên cứu các xu hướng mới của báo chí.
Về đề xuất đào tạo nhân lực, ông Lê Quốc Minh cho biết Hội Nhà báo Việt Nam mỗi năm tổ chức khoảng 100 khóa đào tạo. Tuy nhiên, định hướng thời gian tới là đào tạo sát hơn với nhu cầu thực tế của các tòa soạn, trong đó chú trọng những lĩnh vực mới như AI và công nghệ số.
Liên quan đến việc bảo vệ nội dung trước AI, ông Lê Quốc Minh cho rằng hai hướng cơ bản hiện nay là ngăn chặn việc khai thác nội dung hoặc yêu cầu các nền tảng phải trả phí. Mỗi phương án đều có những ưu điểm và bất cập riêng.
Nếu các cơ quan báo chí ngăn chặn hoàn toàn việc AI truy cập nội dung, các hệ thống AI có thể thiếu nguồn thông tin chính thống và người dùng có nguy cơ tiếp cận những nội dung không chính xác. Ngược lại, nếu cho phép khai thác, vấn đề bản quyền và lợi ích kinh tế của cơ quan báo chí cần được bảo đảm.
Theo ông, mục tiêu hướng tới là tạo ra cơ chế để các nền tảng AI có thể khai thác những nội dung báo chí chính thống nhưng phải có trách nhiệm và cơ chế phù hợp với quyền lợi của các cơ quan báo chí.
Đối với xu hướng cá nhân hóa nội dung, ông Lê Quốc Minh cho rằng đây là hướng phát triển khó đảo ngược. Thay vì sắp xếp nội dung theo các chuyên mục truyền thống như chính trị, kinh tế, văn hóa, các tòa soạn sẽ ngày càng có khả năng đưa đến mỗi độc giả những nội dung phù hợp với nhu cầu riêng. Ông cho biết Báo Nhân Dân cũng đang chủ động nghiên cứu, xây dựng nền tảng báo chí số theo xu hướng này.
Từ những chia sẻ tại phiên thảo luận, có thể thấy không gian phát triển mới đang mở ra đồng thời cả cơ hội và thách thức đối với báo chí. Công nghệ, AI, dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới có thể tạo thêm dư địa phát triển, nhưng cũng đặt ra những vấn đề về tài chính, bản quyền, nhân lực và khả năng giữ chân độc giả.
Trong bối cảnh đó, các cơ quan báo chí không chỉ cần đầu tư cho công nghệ mà còn phải củng cố năng lực sản xuất nội dung có giá trị riêng. Bởi, bài toán đặt ra với báo chí trong giai đoạn mới không chỉ là chạy theo công nghệ, mà là tìm được cách kết hợp công nghệ với năng lực sáng tạo, bản sắc và giá trị riêng của báo chí; đồng thời tăng cường liên kết giữa các tòa soạn để cùng giải quyết những vấn đề vượt quá khả năng của từng đơn vị riêng lẻ.
