Tuyệt kỹ “vẽ tranh” bằng chỉ
Ký ức tuổi thơ của nghệ nhân ưu tú Lê Văn Nguyên - một trong những người hiếm hoi còn miệt mài giữ lửa và tìm hướng đi mới cho nghề thêu Khoái Nội (TP. Hà Nội) - gắn liền với hình ảnh bà nội và bố miệt mài bên khung thêu ngoài hiên của căn nhà bốn gian cũ. Những đêm chạy hàng gấp, ngọn đèn dầu le lói phải chụp thêm mảnh giấy bạc để hắt sáng xuống mặt vải. Trong ánh sáng chập choạng ấy, chỉ một nhịp giật chỉ lỡ trớn cũng đủ làm đổ đèn. Nghề thêu đã thấm vào ông từ những ngày tháng như thế.
Ở Khoái Nội, kỹ thuật thêu truyền qua ba, bốn thế hệ, từ người trong nhà đến anh em, bè bạn. Người thợ không đơn thuần phối màu, mà phải cẩn trọng tính toán hướng đi của từng sợi chỉ nhằm tạo ra ánh sáng, hình khối và độ chuyển động.
Ví dụ, để thêu một bức tranh tả thực cảnh đồng quê, từng mũi chỉ phải luồn lách theo cảnh vật, đi theo độ rủ của tàu lá chuối, nương theo độ xốp của đống rơm và tỉ mỉ gảy từng lớp lông tơ cho đàn gà kiếm mồi. Chính sự kỳ công ấy đã thổi hồn cho bức tranh, biến mỗi tác phẩm thành kết tinh của biết bao thời gian và tâm huyết.
Để hoàn thiện một tác phẩm cỡ 40x60cm, người thợ có thể mất ròng rã 30 ngày. Những bức tranh đòi hỏi kỹ thuật cao lại càng vắt kiệt sức lực, buộc người làm phải rèn luyện nhiều năm mới làm chủ được đường kim. Có những chi tiết tháo ra làm lại đến mức đầu ngón tay rướm máu do kim đâm, còn mặt vải nếu xử lý không khéo sẽ xơ dão, hỏng bét.
Do đó, khi nói về rào cản lớn nhất của nghề, ông Nguyên không nhắc đến một mũi kim cụ thể: “Điều khó nhất để theo nghề chính là sự kiên trì, nhẫn nại và quyết tâm làm bằng được”. Có lẽ chính sự bền bỉ ấy đã níu giữ tuyệt kỹ của làng qua bao thăng trầm, biến việc thêu thùa từ nếp sinh hoạt gia đình thành mạch sống của cả một vùng quê.
Thời hoàng kim đi qua, người và nghề giữa những đổi thay
Ông Nguyên bùi ngùi nhớ lại thuở mới vào nghề, khi chốn thôn quê khan hiếm việc làm, người dân dựa cả vào khung thêu để mưu sinh. Giờ đây, bức tranh lao động đã đổi khác. Người trẻ dễ dàng tìm được công việc tại các cụm công nghiệp hay trung tâm thành phố. Sự trỗi dậy của máy móc với khả năng thay thế lao động thủ công, cùng hàng hóa sản xuất hàng loạt phong phú, giá rẻ đang tạo ra sức ép khổng lồ.
Một nghề đòi hỏi hàng năm trời rèn giũa đang phải gồng mình cạnh tranh với những công việc mang lại thu nhập tức thời. Bởi vì sản phẩm công nghiệp đáp ứng được cả ba tiêu chí nhanh, rẻ và dễ thay thế. Dù người mua thừa nhận giá trị nghệ thuật của hàng thủ công, nhưng khoảng cách giữa sự trân trọng và khả năng chi trả vẫn là một vách ngăn lớn.
Điều này đẩy câu chuyện truyền nghề vào thế khó. Để thêu được tranh kỹ thuật cao, người học phải đánh đổi bằng nhiều năm tháng nhẫn nại cúi đầu bên khung vải. Giữa vô vàn lựa chọn hấp dẫn ngoài kia, mấy ai đủ kiên định để bước đi trên một con đường dài như thế? Nỗi lo của làng nghề, vì vậy, không chỉ là đánh mất một kỹ thuật, mà là sự vắng bóng dần của những người đủ "tĩnh" để tiếp nối tuyệt kỹ ấy.
Nghề cũ tìm lối đi mới
Ít ai biết, bản thân ông Nguyên từng chối bỏ nghề thêu. Lên 10 tuổi, ông cầm kim chỉ chủ yếu vì sự răn dạy của mẹ cha. Khi trưởng thành, mang tâm lý đàn ông phải làm "việc to việc lớn" chứ cầm kim chỉ thì thấp kém, ông dứt áo ra đi. Phải đến khi nếm trải đủ nghề bươn chải mà chẳng có nổi đồng vốn tích lũy như mong muốn, ông mới chọn cách quay về.
Nhưng chính lần trở lại ấy đã cho ông một điểm tựa và lý do để gắn bó. Cùng vợ gia công và phát triển các sản phẩm lưu niệm, ông nhận ra thêu thùa không chỉ là công cụ mưu sinh. Mỗi bức tranh hoàn thiện đều chuyên chở niềm vui và tâm trạng của người sáng tạo. Từ một nhóm nhỏ ban đầu, những người thợ làm nghề cùng ông cũng dần đông đúc hơn.
Ông nhận ra rằng muốn giữ nghề, trước hết phải giữ được lý do để người ta ở lại với nó. Vì thế, ông Nguyên quyết định không bó hẹp trong lối mòn. Kỹ thuật thêu truyền thống nay được ứng dụng lên các vật dụng gần gũi hơn như áo dài, kẹp tóc, nón lá. Những họa tiết sinh động như hoa sen, cánh bướm, chuồn chuồn hay hình ảnh thiếu nữ không chỉ nằm gọn trong các bức tranh khổ lớn, mà đã hiện diện trên các sản phẩm thường nhật.
Công nghệ cũng được linh hoạt đưa vào khâu tiếp thị, trong khi phần kỹ thuật cao vẫn kiên định giữ lại cách làm thủ công tinh xảo. Theo ông Nguyên, những người thợ lão luyện sẽ đảm nhận độ tinh tế của đường kim, còn người trẻ được trao quyền phát huy thế mạnh về công nghệ và nền tảng số. Giữ nghề, theo triết lý của ông, không phải là cất nó vào một chiếc hộp rồi chờ người đời đến hoài niệm. Đó là việc tìm cách để nghề tiếp tục "sống", có ích, có người cần đến và quan trọng nhất là đủ sức nuôi sống người làm ra nó.
Các hội chợ, triển lãm hay những khóa đào tạo nghề có thể mở ra nhiều cơ hội, nhưng đích đến cuối cùng vẫn phải là khách hàng và sinh kế. Chỉ khi sản phẩm bán được, người thợ mới có lý do để tiếp tục nán lại bên khung thêu.
Từ ngọn đèn dầu leo lét bên hiên nhà năm xưa đến những sản phẩm mang hơi thở đương đại, nghề thêu Khoái Nội vẫn đang lặng lẽ bước tiếp. Sợi chỉ tơ không thay đổi quá nhiều, nhưng để nó không đứt đoạn giữa chừng, người nghệ nhân phải thấu hiểu: khi nào cần kiên định giữ nguyên một mũi kim cũ và khi nào phải uyển chuyển tìm một cách mới để đưa mũi kim ấy chạm tới đời sống hôm nay.
