'Nhà số 4' và hành trình 70 năm vun bồi những nhà văn - chiến sĩ

Hội thảo hướng tới kỷ niệm 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên vào tháng 1/1957. Sự kiện thu hút gần 200 đại biểu là các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình, cán bộ, chiến sĩ cùng nhiều thế hệ tác giả từng gắn bó với văn chương quân đội.

Phát biểu khai mạc, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội cho biết, hội thảo là dịp nhìn lại những dấu mốc quan trọng của tạp chí và đội ngũ nhà văn quân đội qua các thời kỳ; đồng thời tri ân những nhà văn lão thành, trong đó có nhiều người đã qua đời.

Theo Đại tá Phùng Văn Khai, chặng đường 70 năm cũng ghi dấu quá trình đội ngũ nhà văn quân đội vượt qua nhiều thử thách, rèn luyện bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm của người cầm bút. Từ thực tiễn chiến đấu, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nhiều nhà văn vừa cầm súng, vừa sáng tác, đưa trải nghiệm của người lính vào tác phẩm văn học.

Những đóng góp đó được ghi nhận qua nhiều danh hiệu, giải thưởng cao quý. Đến nay, 10 nhà văn của Văn nghệ Quân đội được đặt tên cho phố, đường hoặc trường học; 8 nhà văn được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh và 32 nhà văn được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Tạp chí Văn nghệ Quân đội được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi cũng được truy tặng danh hiệu này.

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Duẩn, Bí thư Đảng ủy, Chính ủy Binh chủng Đặc công nhận định, các dấu mốc, chiến công và phẩm chất của bộ đội đặc công đã trở thành nguồn cảm hứng cho đội ngũ văn nghệ sĩ quân đội. Những tác phẩm văn học, nghệ thuật đồng hành với người chiến sĩ không chỉ bồi đắp đời sống tinh thần mà còn góp phần xây dựng bản lĩnh, ý chí và niềm tin trong thực hiện nhiệm vụ.

Sự phối hợp giữa Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Binh chủng Đặc công cũng tạo thêm một hướng tiếp cận tại hội thảo. Một nhóm tham luận tập trung phân tích hình tượng người chiến sĩ đặc công trong văn chương, từ trí tuệ, bản lĩnh, khí phách, tình đồng đội đến sự hy sinh và khát vọng hòa bình; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa thực tiễn chiến đấu với hoạt động sáng tác.

“Nhà số 4” - nơi phát hiện và bồi dưỡng người viết

Một nội dung được các đại biểu dành nhiều sự quan tâm là vai trò của “Nhà số 4” - tên gọi thân thuộc của trụ sở Tạp chí Văn nghệ Quân đội tại số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội.

Ra đời dưới sự chỉ đạo của Tổng cục Chính trị, trực tiếp là Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Tạp chí Văn nghệ Quân đội không chỉ là nơi đăng tải tác phẩm. Qua nhiều thập niên, “Nhà số 4” còn trở thành địa chỉ tập hợp đội ngũ sáng tác, tổ chức các cuộc thi, trại viết, phát hiện và bồi dưỡng những cây bút mới, đồng thời kết nối sáng tác với nghiên cứu, lý luận và phê bình văn học.

Nhiều cây bút đến với “Nhà số 4” từ một tác phẩm đầu tay, được các thế hệ đi trước đọc, góp ý, sửa chữa rồi từng bước trưởng thành. Không ít người dù không thuộc biên chế tòa soạn vẫn coi nơi đây là địa chỉ gần gũi trong đời văn của mình. Chính hoạt động biên tập, trao đổi nghề nghiệp cùng mối quan hệ giữa người viết với người viết đã hình thành nên một môi trường văn chương có khả năng phát hiện và nuôi dưỡng tài năng.

Từ không gian này, nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ đã để lại dấu ấn trên văn đàn như Văn Phác, Thanh Tịnh, Vũ Cao, Nguyễn Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Hữu Mai, Xuân Thiều, Thu Bồn, Nguyễn Chí Trung, Hữu Thỉnh, Lê Lựu, Nguyễn Trí Huân, Chu Lai, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Đức Mậu…

Trong những năm chiến tranh, các số Tạp chí Văn nghệ Quân đội theo chân bộ đội tới nhiều mặt trận. Ở chiều ngược lại, các nhà văn cũng từ tòa soạn đi tới đơn vị, chiến trường, sống cùng người lính để quan sát và sáng tác. Nguyễn Thi, Nguyễn Trọng Oánh, Nam Hà, Triệu Bôn, Thu Bồn, Nguyễn Chí Trung… là những cây bút từng có mặt tại các chiến trường ác liệt.

Từ định hướng viết về người lính, cho người lính và vì người lính, Tạp chí Văn nghệ Quân đội từng bước mở rộng biên độ phản ánh. Bên cạnh đề tài chiến tranh, quân đội, nhiều cây bút đi sâu vào những vấn đề xã hội, đời sống hậu chiến và số phận con người. Những tìm tòi của Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Trí Huân, Nguyễn Khắc Trường cùng nhiều tác giả khác đã góp phần đổi mới cách nhìn và cách viết của văn học Việt Nam hiện đại.

Hội thảo nhận được hơn 60 tham luận của các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình và học giả trong, ngoài quân đội. Kỷ yếu hội thảo gồm 62 tham luận, dày 336 trang, được tổ chức thành bốn nhóm nội dung: thiết chế văn học và dấu ấn lịch sử; chân dung văn nhân và di sản tác phẩm; không gian ký ức và kết nối văn chương; hình tượng bộ đội đặc công qua những trang văn.

Qua những góc tiếp cận từ lịch sử tạp chí, chân dung tác giả, tác phẩm đến ký ức biên tập, các cuộc thi và trại sáng tác, hội thảo tiếp tục đặt ra vấn đề về khả năng đổi mới, sức sống và sự tiếp nối của văn chương người lính.

Sau 70 năm, di sản của Văn nghệ Quân đội không chỉ nằm ở những tác phẩm và tên tuổi đã được khẳng định, mà còn ở truyền thống làm nghề được trao truyền giữa các thế hệ. “Nhà số 4” vì thế vừa là nơi lưu giữ ký ức văn chương, vừa tiếp tục mở ra những hành trình sáng tác mới gắn với người lính, đất nước và nhân dân.