Bẫy nội dung “rác kỹ thuật số”
Sự bùng nổ của phim ngắn AI đến từ những ưu thế rất rõ của công nghệ: sản xuất nhanh, chi phí thấp và khả năng tạo ra khối lượng nội dung lớn. Nhưng chính những ưu thế ấy cũng tạo điều kiện để một lượng lớn sản phẩm “phim rác” tràn vào không gian mạng.
Tại Trung Quốc, cơ quan quản lý gọi những nội dung kém chất lượng được AI tạo ra hàng loạt là “rác kỹ thuật số”, với đặc điểm thường thấy là logic rời rạc, thiếu chiều sâu và cổ xúy những giá trị lệch lạc. Trẻ em và người trẻ được xem là nhóm chịu tác động mạnh nhất từ loại nội dung này.
Vì vậy, Trung Quốc không chỉ xử lý từng sản phẩm vi phạm mà kiểm soát cả chuỗi sản xuất, phân phối và tiếp nhận. Quy định mới về phát triển phim ngắn nhiều tập, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, yêu cầu phim ngắn do AI tạo ra phải hiển thị nhãn nhận diện nổi bật trong từng tập. Các nền tảng phải nâng cấp hệ thống kiểm duyệt, các kho ứng dụng cũng được yêu cầu rà soát những ứng dụng liên quan.
Đặc biệt, trong chiến dịch “Thanh lãng: Chấn chỉnh sự hỗn loạn trong các ứng dụng AI”, 68.000 phim ngắn không tuân thủ quy định bị gỡ bỏ, hơn 1.200 tài khoản bị xử lý; hơn 5,6 triệu nội dung AI bất hợp pháp hoặc không tuân thủ quy định cũng bị loại bỏ.
"Dọn rác" sau khi phim phát tán là quá muộn
Trao đổi với phóng viên báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) cho rằng, không ai có thể trực tiếp kiểm duyệt toàn bộ lượng nội dung khổng lồ trên mạng. Trách nhiệm cần được đặt rõ hơn lên các nền tảng, với bộ phận kiểm duyệt và hệ thống tự động để cảnh báo, phân loại, xử lý nội dung theo mức độ vi phạm.
Đây cũng là nơi AI có thể trở thành một phần của lời giải: sử dụng chính công nghệ này để nhận diện, phân loại và cảnh báo nội dung thay vì chỉ xem AI là nguồn phát sinh “rác”. Theo ông Lạng, chúng ta cần xác lập một hệ tiêu chuẩn rõ ràng, trong đó xác định “lằn ranh đỏ”: đâu là nội dung bạo lực, nội dung quá mức, nội dung được phép và không được phép.
Tuy nhiên, vấn đề của phim ngắn AI nằm ở tốc độ lan truyền. Một khi nội dung đã được thuật toán đẩy tới hàng triệu người dùng, việc gỡ bỏ sau đó không có nghĩa là những tác động của nó đã biến mất.
Điều này cho thấy quản lý không thể chỉ dừng ở yêu cầu nền tảng “gỡ nội dung xấu” bởi “dọn rác” khi này đã muộn. Theo ông Lạng, chúng ta cần chuyển sang quản trị chủ động. Nhà nước cần tạo hành lang để nền tảng biết rõ trách nhiệm, người sản xuất biết giới hạn sáng tạo và người dùng nhận diện được loại nội dung mình đang tiếp nhận.
“Cần tránh hai thái cực: một là quản lý quá cứng dẫn đến cấm đoán; hai là mở hoàn toàn, khiến môi trường xã hội thiếu kiểm soát. Quan điểm quản lý phải nhất quán. Cơ quan quản lý nhà nước cần cân nhắc, lấy ý kiến chuyên gia để xây dựng bộ tiêu chí và một hệ sinh thái lành mạnh, rõ ràng, văn minh”, ông Lạng khuyến cáo.
Thiết lập bộ lọc đa tầng
Sự phát triển quá nhanh của phim ngắn buộc nhiều quốc gia phải thay đổi cách quản lý nội dung số. Từ kiểm soát nguồn gốc nội dung, thuật toán phân phối, bản quyền đến quyền đối với hình ảnh, giọng nói và bảo vệ trẻ em, quản lý phim ngắn AI không còn đơn thuần là bài toán công nghệ mà đã trở thành vấn đề về trách nhiệm xã hội và năng lực quản trị nền tảng.
Tại Việt Nam, khi phim ngắn và web drama xuất hiện ngày càng dày đặc trên mạng xã hội, yêu cầu kiểm soát hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng cũng được đặt ra rõ hơn. Ngày 25/9, Cục Điện ảnh ban hành Công văn số 1919/ĐA-VP về chấp hành quy định phổ biến phim trên không gian mạng, lưu ý tình trạng một số tổ chức, cá nhân chưa thực hiện đầy đủ các điều kiện, thủ tục theo pháp luật về điện ảnh.
Văn bản của Cục Điện ảnh nêu rõ, trước khi phổ biến, chủ thể phải bảo đảm điều kiện phân loại, chịu trách nhiệm về nội dung và kết quả phân loại; đồng thời có phương án kỹ thuật, quy trình cập nhật, tạm dừng và gỡ bỏ phim theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Từ thực tế này, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế tiền kiểm đối với một số loại phim ngắn, thay vì chỉ trông chờ vào hậu kiểm. Nội dung cần được rà soát trên cơ sở một bộ lọc đủ tin cậy, có đánh giá tác động và minh bạch; đồng thời cần một bộ phận chuyên trách đủ năng lực xây dựng chính sách, công cụ quản lý và phối hợp với các tập đoàn công nghệ.
Nhìn rộng ra trên thế giới, cách quản lý của các quốc gia cũng không giống nhau. EU nhấn mạnh tính minh bạch của nội dung AI, từ ngày 2/8/2026, các nghĩa vụ minh bạch theo Điều 50 của Đạo luật AI được áp dụng, trong đó nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa phải có dấu hiệu nhận diện trong những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh; deepfake cũng phải được công bố theo điều kiện quy định.
Trong khi đó, tại Mỹ, dự luật “No Fakes Act” được Ủy ban Tư pháp Thượng viện thông qua vào tháng 6/2026 để tiếp tục quá trình lập pháp, hướng tới bảo vệ cá nhân trước việc tạo và khai thác trái phép bản sao kỹ thuật số về hình ảnh hoặc giọng nói.
Những khác biệt này cho thấy Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhưng không nên sao chép máy móc. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, quan điểm quản lý không nên chỉ là cấm mà cần xây dựng một thể chế vừa kiểm soát rủi ro vừa tạo điều kiện cho công nghệ phát triển lành mạnh. Một hướng có thể cân nhắc là sandbox - thử nghiệm có kiểm soát, qua đó đánh giá tác động trước khi mở rộng hoặc điều chỉnh quy định.
Ông Lạng cũng đề xuất xây dựng cơ chế cảnh báo sớm, cảnh báo tự động và cảnh báo từ xa. Nội dung có yếu tố bạo lực hoặc tình dục cần được phân loại theo độ tuổi; AI, chatbot hoặc các AI agent có thể được sử dụng để rà soát và cảnh báo với khối lượng nội dung lớn. Như vậy, quản lý cần được tổ chức thành nhiều tầng: từ nhận diện, phân loại, cảnh báo, hạn chế phân phối đến gỡ bỏ khi cần thiết và xử lý trách nhiệm của chủ thể vi phạm.
“Mục tiêu không phải chúng ta tạo ra một môi trường không có phim AI, mà là một môi trường trong đó người xem có thể nhận diện nội dung, nền tảng phải chịu trách nhiệm, người sáng tạo được bảo vệ và những sản phẩm có giá trị có cơ hội tiếp cận công chúng”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.
