Những biến động sâu sắc của tình hình thế giới, cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, các thách thức an ninh phi truyền thống gia tăng, cùng những vấn đề xã hội phức tạp nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức cầm quyền, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng và hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước.
Trong bối cảnh đó, Đại hội XIV đã kế thừa và phát triển tư duy về phát huy vai trò của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa và đại đoàn kết toàn dân tộc lên một tầm cao mới, thể hiện rõ bước chuyển từ tư duy “ứng phó” sang tư duy “kiến tạo phát triển”, từ vận động chính trị – xã hội sang thiết kế thể chế và quản trị hiện đại, từ khẳng định vị trí trung tâm của Nhân dân sang xác lập Nhân dân là chủ thể của toàn bộ tiến trình đổi mới. Những điểm mới trong quan điểm chỉ đạo và các định hướng lớn về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc không chỉ mang ý nghĩa lý luận sâu sắc, mà còn có giá trị thực tiễn trực tiếp, tạo nền tảng quan trọng để củng cố “thế trận lòng dân”, khơi dậy khát vọng cống hiến, huy động và chuyển hóa sức mạnh toàn dân tộc thành nguồn lực phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.
Kỳ 1: Những quan điểm mới về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới
Bước sang nhiệm kỳ Đại hội XIV, đất nước đứng trước một bối cảnh lịch sử mới. Việt Nam đã cơ bản vượt qua giai đoạn ứng phó khủng hoảng, bước vào kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc – với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững hơn, hội nhập quốc tế sâu rộng hơn, cạnh tranh chiến lược gay gắt hơn; đồng thời, phải giải quyết ngày càng nhiều vấn đề xã hội phức tạp nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Trong bối cảnh đó, Đại hội XIV đã kế thừa và phát triển tư duy về phát huy vai trò của Nhân dân, dân chủ xã hội chủ nghĩa và đại đoàn kết toàn dân tộc lên một tầm cao mới. Sự phát triển này không chỉ thể hiện ở nhận thức lý luận, mà quan trọng hơn, phản ánh bước chuyển sâu sắc về tư duy cầm quyền, phương thức lãnh đạo và mô hình quản trị quốc gia.
1. Khẳng định Nhân dân là chủ thể trung tâm của toàn bộ tiến trình đổi mới, không chỉ là mục tiêu hay động lực
Đại hội XIII xác lập bước tiến quan trọng khi nhấn mạnh Nhân dân là trung tâm, là mục tiêu, là động lực của phát triển. Tuy nhiên, cách diễn đạt này vẫn chủ yếu đặt Nhân dân ở vị trí định hướng và thụ hưởng, trong khi vai trò chủ thể trực tiếp tham gia kiến tạo, kiểm soát và đồng hành với quá trình phát triển chưa được nhấn mạnh đầy đủ.
Đại hội XIV phát triển rõ hơn khi xác định: Nhân dân là chủ thể của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về ngôn từ, mà là bước chuyển quan trọng về tư duy cầm quyền. Quan điểm này hàm ý rằng Nhân dân không chỉ “được phục vụ” mà còn được trao quyền tham gia thực chất; sự phát triển của đất nước không chỉ do hệ thống chính trị dẫn dắt, mà là quá trình đồng kiến tạo giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân; quyền làm chủ của Nhân dân luôn gắn chặt với trách nhiệm công dân và nghĩa vụ đối với cộng đồng, quốc gia.
So với Đại hội XIII, đây là sự phát triển từ tư duy “lấy dân làm trung tâm” sang tư duy quản trị dựa trên chủ thể xã hội, phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong điều kiện hội nhập sâu rộng.
2. Nâng tư tưởng “Dân là gốc” thành nguyên tắc chi phối toàn bộ hoạt động lãnh đạo, quản lý và đánh giá hiệu quả cầm quyền
Ở Đại hội XIII, tư tưởng “Dân là gốc” được nhấn mạnh như một giá trị nền tảng, một bài học xuyên suốt của cách mạng Việt Nam. Đại hội XIV phát triển tư tưởng này lên một tầng nấc mới khi coi đó là chuẩn mực chính trị – đạo lý – quản trị để đánh giá năng lực lãnh đạo của Đảng và hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước.
Việc Đại hội XIV nhấn mạnh: mọi chủ trương, chính sách phải xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của Nhân dân; lấy hạnh phúc, sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy cầm quyền. Đảng ta không chỉ nhấn mạnh “đúng đường lối”, mà đặt yêu cầu “đúng và trúng với Nhân dân”; hiệu quả cầm quyền không chỉ được đo bằng tăng trưởng hay ổn định, mà còn bằng niềm tin xã hội và mức độ đồng thuận; quyền con người, quyền công dân được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với mục tiêu phát triển xã hội chủ nghĩa.
So với Đại hội XIII, đây là bước phát triển về chất trong nhận thức về bản chất quyền lực chính trị trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
3. Quan điểm mới về dân chủ xã hội chủ nghĩa: dân chủ không tách rời trách nhiệm, kỷ cương và lợi ích quốc gia – dân tộc
Đại hội XIII nhấn mạnh yêu cầu mở rộng dân chủ, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, coi đó là động lực quan trọng của phát triển. Đại hội XIV kế thừa quan điểm này, đồng thời điều chỉnh trọng tâm khi đặt dân chủ trong chỉnh thể thống nhất với trật tự, kỷ cương xã hội; trách nhiệm công dân; ổn định chính trị và lợi ích quốc gia – dân tộc.
Điểm mới căn bản là Đại hội XIV làm rõ ranh giới chính trị – pháp lý giữa dân chủ xã hội chủ nghĩa với dân chủ hình thức; giữa quyền làm chủ với các hành vi lợi dụng dân chủ; giữa phát huy dân chủ với bảo vệ chế độ và giữ vững ổn định xã hội. Dân chủ được nhìn nhận không chỉ như một giá trị, mà còn là một phương thức quản trị xã hội đòi hỏi kỷ luật, trách nhiệm và tuân thủ pháp luật.
Điều này phản ánh sự trưởng thành về tư duy dân chủ của Đảng trong bối cảnh đấu tranh tư tưởng, thông tin ngày càng phức tạp, đòi hỏi dân chủ phải đi đôi với quản trị xã hội hiệu quả và bảo vệ lợi ích quốc gia – dân tộc.
4. Đại đoàn kết toàn dân tộc được nâng lên thành nguồn lực chiến lược và “thế trận lòng dân” bền vững
Nếu Đại hội XIII khẳng định đại đoàn kết toàn dân tộc là đường lối chiến lược của cách mạng Việt Nam, thì Đại hội XIV phát triển thêm một bước quan trọng khi gắn đại đoàn kết với phát huy sức mạnh, bản lĩnh, trí tuệ con người Việt Nam và xây dựng thế trận lòng dân vững chắc.
Đại đoàn kết không chỉ được nhìn nhận như một giá trị truyền thống hay một yêu cầu chính trị – xã hội, mà được nâng lên thành nguồn lực chiến lược quyết định sức mạnh tổng hợp quốc gia, gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia – dân tộc trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và biến động toàn cầu.
So với Đại hội XIII, quan điểm này thể hiện bước phát triển rõ rệt khi đặt đại đoàn kết toàn dân tộc trong tư duy an ninh – phát triển tổng thể, coi “lòng dân” là nền tảng bền vững nhất của ổn định chính trị và phát triển lâu dài.
5. Phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân và đại đoàn kết toàn dân tộc phải gắn chặt với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, kiểm soát quyền lực và quản trị quốc gia hiện đại
Đại hội XIII đã đề cập yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ và quyền làm chủ của Nhân dân; tuy nhiên, các nội dung này chủ yếu được trình bày song song, chưa được đặt trong một chỉnh thể thống nhất như một quan điểm chỉ đạo xuyên suốt.
Đại hội XIV có bước phát triển quan trọng khi gắn phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc với yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Quan điểm này khẳng định rằng quyền lực nhà nước thực chất phải thuộc về Nhân dân, được tổ chức, thực thi và kiểm soát bằng Hiến pháp và pháp luật; quyền làm chủ của Nhân dân không chỉ được khẳng định về chính trị, mà phải được bảo đảm bằng thiết chế, cơ chế và trách nhiệm giải trình cụ thể; đại đoàn kết toàn dân tộc chỉ có thể bền vững khi được đặt trên nền tảng pháp quyền, kỷ cương, công bằng và minh bạch.
So với Đại hội XIII, đây là sự phát triển từ cách tiếp cận phát huy Nhân dân chủ yếu dựa trên vận động chính trị – xã hội sang cách tiếp cận thiết kế thể chế để Nhân dân thực sự làm chủ; từ nhấn mạnh mở rộng dân chủ sang nhấn mạnh dân chủ gắn với kiểm soát quyền lực, trách nhiệm cầm quyền và quản trị quốc gia hiện đại.
Những quan điểm mới của Đại hội XIV về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc đã khẳng định một bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận và nghệ thuật cầm quyền của Đảng trong kỷ nguyên mới. Trọng tâm xuyên suốt là xác lập Nhân dân là chủ thể của tiến trình đổi mới; nâng “Dân là gốc” thành chuẩn mực đo lường năng lực lãnh đạo và hiệu quả quản trị; đặt dân chủ trong chỉnh thể thống nhất với kỷ cương, trách nhiệm và lợi ích quốc gia – dân tộc; đồng thời nâng đại đoàn kết lên thành nguồn lực chiến lược gắn với xây dựng “thế trận lòng dân” bền vững. Trên nền tảng đó, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục cụ thể hóa các quan điểm chỉ đạo thành cơ chế, chính sách và phương thức tổ chức thực hiện đủ mạnh, đủ thực chất, đủ thuyết phục, để đại đoàn kết toàn dân tộc thực sự trở thành động lực nội sinh quyết định của phát triển nhanh, bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
