Sách giả, sách lậu lâu nay vẫn luôn là vấn đề nhức nhối, gây ra nhiều thiệt hại cũng như ảnh hưởng tiêu cực tới ngành xuất bản nói chung và các đơn vị phát hành nói riêng.
Đặc biệt, khi công nghệ phát triển, các công cụ sao chép trở nên hiện đại, nhanh chóng và tiện dụng, thì công cuộc phòng chống và ngăn chặn nạn sách giả, sách lậu càng trở nên cam go hơn bao giờ hết.
Để cùng nhìn nhận rõ hơn thực trạng cũng như tìm kiếm giải pháp, Báo Nhân Dân vừa tổ chức chương trình tọa đàm “Tăng cường sức đề kháng trong cuộc chiến chống vi phạm bản quyền ở lĩnh vực xuất bản”.
Tham dự tọa đàm có ông Đinh Tiến Dũng - Phó Cục trưởng Xuất bản, In và phát hành; Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và ông Nguyễn Xuân Minh, Giám đốc Kế hoạch-Sản xuất Công ty Cổ phần Văn hóa Nhã Nam.
Sách bị làm giả, in lậu chủ yếu là sách giáo khoa
Để làm ra được một cuốn sách, phải qua rất nhiều công đoạn, mất rất nhiều công sức và thời gian. Tuy nhiên chỉ ngay sau khi cuốn sách đó xuất hiện trên thị trường, sách giả, sách lậu đã xuất hiện gần như không mất chút công sức nào. Đây vẫn là vấn đề nhức nhối đối với những người làm sách, và mỗi đơn vị làm sách đều phải chịu những kiểu làm sách giả, sách lậu khác nhau.
Đề cập đến tình trạng này, Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, đại diện cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đơn vị có thể coi là bị vi phạm bản quyền nhiều nhất hiện nay, cho biết, thị phần của Nhà xuất bản chiếm tới 70% cả nước, do đó sách cũng bị in giả, in lậu nhiều nhất. Sách bị làm giả, in lậu chủ yếu là sách giáo khoa, sách tham khảo, đặc biệt là sách tham khảo tiếng Anh.
Ông Phạm Vĩnh Thái cho biết, từ năm 2010 đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện gần 42 triệu bản sách giả, cùng khoảng 16.000 tấn vật tư in ấn bị thu giữ trên toàn quốc. Trong khoảng 7 tháng gần đây, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã cùng phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức bắt và thu giữ khoảng 160 nghìn bản sách lậu. Tình trạng sách giả, sách lậu đặc biệt phát triển mạnh và phổ biến vào khoảng thời gian gần vào năm học.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái cũng cho biết, theo thống kê của Nhà xuất bản, khoảng 10 hình thức vi phạm đã được các cơ quan chức năng bắt được như sao chép, copy sách giáo khoa mà không được phép của Nhà xuất bản, đặc biệt là bản sách pdf đã bị sao in lậu trên nhiều trang web và scan thành e-book, được truyền tay nhau phổ biến rộng rãi.
Vi phạm tăng cao nhờ công nghệ và môi trường số
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái cho biết, về các hình thức vi phạm, có thể thấy tình trạng sách giả, sách lậu đang diễn biến phức tạp trên cả hai “mặt trận”: in ấn truyền thống và môi trường số.
Trên môi trường số, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao xử lý một số trang web sử dụng trái phép các bản PDF sách giáo khoa nhằm trục lợi. Đáng chú ý, khi bị phát hiện, một số đơn vị vi phạm thậm chí đề nghị “hợp tác” chia sẻ doanh thu. Tuy nhiên, điều đó không làm thay đổi bản chất vi phạm, mà ngược lại càng cho thấy tính chất nghiêm trọng và phức tạp của hành vi xâm phạm bản quyền trong môi trường số.
Nhìn nhận chung từ phía cơ quan quản lý, ông Đinh Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành cho rằng, hiện nay việc vi phạm bản quyền trên môi trường số rất phức tạp, sách chỉ là một trong nhiều lĩnh vực. Cách đây 10 năm vi phạm bản quyền bản giấy và bản điện tử là 50/50, nhưng hiện nay, vi phạm trên môi trường số chiếm tới 90% vì các thiết bị điện tử cầm tay ngày càng hiện đại và giúp người vi phạm dễ dàng sao chép, phát tán sách trái phép.
Những ảnh hưởng trước mắt và lâu dài tới toàn xã hội
Chia sẻ về những ảnh hưởng của sách giả, sách lậu, Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, vì sản phẩm của Nhà xuất bản chủ yếu là sách giáo khoa, cho nên trước hết đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ nét nhất là học sinh và giáo viên. Bởi vì tại Việt Nam, các bộ sách giáo khoa hiện hành đều được xây dựng theo chuẩn chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, bảo đảm chặt chẽ cả về nội dung lẫn hình thức, với những tiêu chuẩn cụ thể từ loại giấy, màu sắc, mực in cho đến nội dung.
Vì vậy, bất kỳ ấn phẩm nào không đáp ứng đúng các yêu cầu này – từ nội dung kiến thức đến hệ thống hình ảnh, chữ viết – đều có thể gây ra những tác động tiêu cực trên diện rộng. Khi nội dung sách bị sai lệch, không chỉ làm gián đoạn quá trình tiếp thu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu cần đạt của từng bài học, thậm chí của cả chương trình.
Bên cạnh đó, việc làm giả, làm sai lệch nội dung sách giáo khoa còn ảnh hưởng trực tiếp đến đội ngũ tác giả – những nhà khoa học, nhà giáo có trình độ chuyên môn và sư phạm cao. Mỗi cuốn sách là kết tinh của quá trình nghiên cứu, lao động nghiêm túc. Khi bị sao chép, bóp méo, uy tín cá nhân và giá trị học thuật của tác giả bị tổn hại, đồng thời xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu trí tuệ.
Tình trạng sách lậu lan tràn không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, các đối tác và tác giả, mà còn bào mòn động lực sáng tạo. Nếu không được kiểm soát, nguy cơ các tác giả giảm sút sự gắn bó, hạn chế tham gia biên soạn các bộ sách mới là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Trước hết, về mặt kinh tế, mỗi năm, lĩnh vực bản quyền thiệt hại khoảng 350 triệu USD, riêng sách thì có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Tuy nhiên, về mặt hậu quả, những cuốn sách in lậu, nội dung bị bóp méo, thậm chí sử dụng AI để phái sinh, thì kết quả giữa bản gốc và bản phái sinh không còn tương thích với nhau, dẫn đến sai lệch nội dung. Người tiếp nhận bị ảnh hưởng vì không được đọc bản gốc. Đặc biệt, với sách giáo khoa, sách liên quan đến giảng dạy và trồng người, hậu quả có thể kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến thế hệ trẻ.
Chưa kể, chỉ cần một số sơ suất trong xuất bản, thí dụ như chèn các đường link, thì với công nghệ hiện nay, những đường link đó có thể dẫn đến những hệ quả khó lường. Thực tế đã có những vụ việc liên quan đến sách tham khảo gây ra tác động tiêu cực.
Tuyên truyền và giáo dục như một giải pháp lâu dài để chống lại vi phạm bản quyền
Trước tình trạng vi phạm bản quyền muôn màu muôn vẻ cả ở lĩnh vực sách in và môi trường số, các đơn vị xuất bản đã phải tìm và áp dụng nhiều biện pháp để tự bảo vệ quyền lợi của mình.
Theo Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái, thực tế cho thấy, tình trạng xâm phạm bản quyền sách giáo dục diễn ra quanh năm, nhưng gia tăng mạnh vào thời điểm trước mỗi năm học mới. Trước thực trạng đó, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam duy trì phối hợp chặt chẽ với lực lượng chức năng, đặc biệt là Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế và buôn lậu (PC03) tại các tỉnh, thành phố cùng lực lượng công an kinh tế, nhằm tổ chức các đợt kiểm tra, truy quét, đồng thời phối hợp với Cục Xuất bản, In và Phát hành. Với vai trò không phải là cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị chủ yếu cung cấp mẫu sách, dữ liệu kỹ thuật và thông tin cần thiết để phục vụ quá trình xác minh, xử lý vi phạm.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đã thành lập Ban Chỉ đạo chống in lậu, triển khai hoạt động thường xuyên, liên tục trên phạm vi toàn quốc, từ cấp trung ương đến các địa phương.
Về phía Nhã Nam, ông Nguyễn Xuân Minh cho biết, hiện nay, các đối tác liên kết với đơn vị này đều triển khai những biện pháp chủ động để bảo vệ tài sản trí tuệ.
Về phía các giải pháp tổng thể từ cơ quan quản lý, ông Đinh Tiến Dũng cho biết, công tác thanh tra, kiểm tra trong thời gian vừa qua đối với vi phạm trong lĩnh vực xuất bản nói chung, vi phạm bản quyền nói riêng đã được Chính phủ quan tâm, chỉ đạo các bộ, ngành, trong đó có Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và các bộ, ngành liên quan, triển khai rất quyết liệt và có sự phối hợp khá chặt chẽ.
Hệ thống pháp luật hiện hành đã khá đầy đủ. Luật An ninh mạng cho phép truy vết đến từng đối tượng, Luật Sở hữu trí tuệ đã được sửa đổi nhiều lần và bổ sung các biện pháp như chặn, lọc, tạm ẩn nội dung vi phạm. Các cơ quan quản lý cũng đã làm việc với các nền tảng quốc tế và nhận được cam kết hợp tác.
Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động, vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc cần tháo gỡ, đặc biệt là trong công tác phối hợp liên ngành để kiểm tra, truy quét các cơ sở in lậu, giả xuất bản phẩm.
Các diễn giả cũng đề cập đến giải pháp căn cơ quan trọng nhất, là nâng cao ý thức người sử dụng.
Ông Phạm Vĩnh Thái đề cập đến vấn đề tuyên truyền và giáo dục như một giải pháp lâu dài để chống lại vi phạm bản quyền. Trong lĩnh vực giáo dục, từ bậc mầm non đến đại học, cần chú trọng lồng ghép các nội dung giáo dục về ý thức tôn trọng bản quyền, xây dựng văn hóa sử dụng sản phẩm hợp pháp ngay từ sớm. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh truyền thông về giá trị của sách đạt chuẩn, qua đó giúp người dân hiểu rõ sự khác biệt giữa sách thật và sách giả, cũng như những hệ lụy khi sử dụng sản phẩm kém chất lượng.
Tiến sĩ Phạm Vĩnh Thái khẳng định, khi có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, các hiệp hội nghề nghiệp và các đơn vị xuất bản như Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, việc nâng cao nhận thức cộng đồng mới có thể đạt hiệu quả thực chất..
