Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã phân tích sâu những thành tựu, thách thức và kỳ vọng đối với Đại hội XIV của Đảng trong việc tạo đột phá cho phát triển văn hóa đất nước.
Văn hóa đã 'trở về' vị trí trung tâm của phát triển
Nhìn lại nhiệm kỳ Đại hội XIII, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, dấu ấn lớn nhất không chỉ nằm ở số lượng các Nghị quyết, chiến lược, chương trình về văn hóa được ban hành, mà quan trọng hơn là một bước chuyển căn bản về tư duy phát triển.
“Văn hóa đã từng bước được trả về đúng vị trí vốn có: vừa là nền tảng tinh thần, vừa là sức mạnh nội sinh, vừa là động lực phát triển bền vững của đất nước. Từ chỗ từng bị coi là ‘mảng mềm’, ‘mảng phụ’, văn hóa đã được nhìn nhận như hệ giá trị điều tiết toàn bộ quá trình phát triển", PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết.
Theo ông, nhiệm kỳ XIII ghi dấu bằng ba chuyển biến rất quan trọng.
Thứ nhất, văn hóa được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với con người, kinh tế, chính trị, quốc phòng - an ninh và hội nhập quốc tế, không chỉ như một lĩnh vực riêng lẻ, mà như một “hệ nền” hình thành bản lĩnh và sức mạnh mềm Việt Nam. Từ đó, tư duy đã chuyển từ “phát triển văn hóa” sang yêu cầu cao hơn: phát triển đất nước bằng văn hóa.
Thứ hai, hệ thống thể chế, pháp luật về văn hóa được hoàn thiện rõ nét hơn: từ điện ảnh, di sản, quảng cáo, quyền tác giả, đến chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Điều quan trọng là văn hóa bắt đầu có “cơ chế vận hành”, chứ không chỉ tồn tại như khẩu hiệu.
Thứ ba, công nghiệp văn hóa đã thực sự trở thành một định hướng phát triển rõ ràng, với sự sôi động của điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, nội dung số… Nhiều sản phẩm văn hóa Việt Nam đã chứng minh: nếu có hệ sinh thái phù hợp, văn hóa hoàn toàn có thể trở thành một ngành kinh tế.
Bên cạnh đó, nhiệm kỳ XIII cũng đặt ra yêu cầu khẩn thiết về chấn hưng văn hóa trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh, nhiều chuẩn mực có nguy cơ bị xô lệch.
"Phát triển không chỉ là làm cho đất nước giàu lên, mà còn là làm cho xã hội tử tế hơn, con người đẹp hơn, lối sống lành mạnh hơn", ông Sơn nói.
Từ vai trò đến 'cơ chế vận hành' của văn hóa
PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, một điểm tiến bộ rất rõ trong nhiệm kỳ XIII là tư duy coi văn hóa là nền tảng và động lực phát triển đã được thể chế hóa ngày càng cụ thể.
Nếu trước đây, chúng ta nói nhiều về vai trò của văn hóa nhưng thiếu công cụ thực thi, thì nay văn hóa đã bắt đầu được đưa vào “khung vận hành” của Nhà nước: có thể phân bổ nguồn lực, có thể giám sát, có thể đánh giá hiệu quả.
Quá trình thể chế hóa này thể hiện ở 3 hướng lớn gồm: Hoàn thiện khung pháp lý cho các lĩnh vực văn hóa và công nghiệp văn hóa, giúp quản lý theo luật, minh bạch và chuyên nghiệp hơn; Đưa văn hóa vào các chiến lược phát triển bền vững, coi văn hóa là một trụ cột, một nguồn lực cạnh tranh; Thúc đẩy xã hội hóa và hợp tác công - tư, tạo “đường băng” để sức sáng tạo của xã hội cất cánh.
Tuy nhiên, theo ông Sơn, vẫn còn nhiều điểm nghẽn, đó là: Chính sách còn thiếu đồng bộ, nhiều quy định về đầu tư, tài chính, tài sản công chưa phù hợp với đặc thù sáng tạo; Nguồn lực cho văn hóa chưa tương xứng; Thiếu hệ chỉ số đo lường phát triển văn hóa; Cơ chế tổ chức thực hiện còn phân tán, thiếu người chịu trách nhiệm đến cùng. “Khi văn hóa được đặt ngang hàng với kinh tế và chính trị, thì cách tổ chức thực hiện cũng phải tương xứng”, ông Sơn bày tỏ.
Cũng theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, khát vọng đưa văn hóa trở thành trụ cột phát triển là hoàn toàn đúng đắn, nhưng từ định hướng đến hiện thực vẫn còn một khoảng cách lớn.
Từ đó, ông Sơn chỉ ra 6 rào cản chủ yếu, đó là: Tư duy phát triển chưa thật sự nhất quán: nhiều nơi vẫn ưu tiên mục tiêu kinh tế ngắn hạn hơn đầu tư dài hạn cho văn hóa; Điểm nghẽn thể chế: thiếu cơ chế đặc thù cho sáng tạo, vẫn quản lý văn hóa theo logic hành chính; Nguồn lực còn mỏng, cả về tài chính lẫn con người; Tổ chức thực hiện phân tán, thiếu liên kết liên ngành; Chưa hình thành đầy đủ hệ sinh thái và thị trường văn hóa; Thách thức của môi trường văn hóa số, với nhiều lệch chuẩn và sản phẩm phản văn hóa.
Theo ông Sơn, nếu chúng ta không tháo gỡ đồng thời các nút thắt này, văn hóa rất khó trở thành trụ cột phát triển theo đúng nghĩa.
Kỳ vọng Đại hội XIV: 'Bẻ khóa' điểm nghẽn, tạo đột phá thực chất
Từ thực tế trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn kỳ vọng Đại hội XIV của Đảng sẽ là một dấu mốc chuyển từ nhận thức sang hành động mạnh mẽ hơn đối với văn hóa. Trọng tâm kỳ vọng của ông nằm ở ba đột phá: cơ chế, chính sách, nguồn lực.
Về cơ chế: cần mạnh dạn xây dựng cơ chế đặc thù cho sáng tạo, cải cách cách thức đầu tư, đặt hàng, xã hội hóa trong văn hóa.
Về chính sách: cần hình thành hệ sinh thái văn hóa, phát triển thị trường và công nghiệp văn hóa, khởi nghiệp sáng tạo, chuyển đổi số.
Về nguồn lực: phải khẳng định rõ nguyên tắc “đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai”, tăng tỷ trọng ngân sách và huy động mạnh mẽ khu vực tư nhân.
Đặc biệt, ông Sơn cũng nhấn mạnh về việc đầu tư cho con người trong lĩnh vực văn hóa: nghệ sĩ, nhà sáng tạo, trí thức, nhà quản lý. “Nếu không có nhân lực giỏi, thì mọi chiến lược đều khó đi tới đích", ông Sơn khẳng định.
Cuối cùng, ông Sơn nhấn mạnh rằng, để Nghị quyết đi vào đời sống thực tiến thì cần phải đổi mới cách làm. Đặc biệt, muốn chủ trương về văn hóa thực sự đi vào đời sống, cần đổi mới đồng bộ: Chuyển từ tư duy phong trào sang tư duy quản trị phát triển; Quy rõ trách nhiệm, ai chịu trách nhiệm đến cùng; Cơ chế thực thi linh hoạt, phù hợp đặc thù sáng tạo; Đưa văn hóa về gần dân, bám cơ sở; Giám sát theo kết quả và tác động xã hội, không chỉ theo thủ tục; Xây dựng bộ chỉ số phát triển văn hóa để đo lường và quản trị; Và trên hết, theo ông, phải bắt đầu từ nêu gương và văn hóa trong bộ máy công quyền.
Từ góc nhìn lập pháp, ông Sơn cho rằng trọng tâm của Quốc hội thời gian tới là: hoàn thiện pháp luật để văn hóa có cơ chế vận hành mạnh mẽ; tạo hành lang pháp lý để sức sáng tạo được giải phóng; bảo đảm nguồn lực cho văn hóa được đặt đúng tầm; và giám sát thực thi chính sách một cách thực chất, hiệu quả. Khi luật pháp đủ đồng bộ, cơ chế đủ mở, nguồn lực đủ mạnh và giám sát đủ chặt, văn hóa sẽ không chỉ “ngang tầm” trên giấy, mà sẽ thực sự trở thành một trụ cột phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Từ đó có thể thấy, thông điệp mà PGS.TS Bùi Hoài Sơn muốn nhấn mạnh là: văn hóa không thể chỉ là lời hay trong văn kiện, mà phải trở thành sức mạnh sống động trong đời sống xã hội hiện nay. “Một Việt Nam phát triển nhanh nhưng không đánh mất bản sắc, hiện đại nhưng không đánh mất căn cốt, hội nhập mạnh mẽ nhưng vẫn giữ được bản lĩnh và sự tự tin văn hóa - đó chính là con đường mà chúng ta phải kiên định", ông Sơn nhấn mạnh.
