Tại Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam” lần thứ IV năm 2026, Báo Nhà báo và Công luận giành giải Ba loại hình báo in với loạt bài gồm 5 kỳ, do nhóm tác giả Đặng Cảnh Khanh, Vương Tiến Toàn, Nguyễn Đình Trung và Nguyễn Diệu Linh thực hiện. Tác phẩm kết nối câu chuyện của các gia đình với góc nhìn từ chuyên gia văn hóa, xã hội học, tâm lý để nhận diện, vun bồi những giá trị bền vững của nếp nhà trong bối cảnh mới.
Đi tìm mạch nối giữa truyền thống và hiện đại
Vừa trực tiếp viết bài, vừa tham gia biên tập loạt tác phẩm, nhà báo Vương Tiến Toàn (bút danh Thế Vũ) là tác giả hai bài “Nếp nhà - nơi ‘căn cước văn hóa’ bắt đầu” và “Tái tạo hệ giá trị gia đình: Khơi gợi sức sống cho mạch ngầm gia phong”.
Từ câu chuyện gia đình Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên qua lời kể của PGS.TS Nguyễn Văn Huy, đến những gợi mở của PGS.TS Bùi Hoài Sơn về tái tạo hệ giá trị gia đình, tuyến bài không xem nếp nhà như tập hợp những quy tắc cố định. Điều được nhấn mạnh là khả năng trao truyền các giá trị cốt lõi, đồng thời thích ứng với điều kiện sống và cách nghĩ của các thế hệ.
“Viết về nếp nhà, nếu chỉ ca ngợi truyền thống thì rất dễ đi vào lối mòn. Chúng tôi muốn đặt câu hỏi rằng, những giá trị ấy đang hiện diện ra sao trong đời sống hôm nay, điều gì cần giữ và điều gì cần thay đổi. Lòng hiếu thảo, tình yêu thương, trách nhiệm hay sự tôn trọng vẫn luôn cần thiết, nhưng cách thể hiện phải phù hợp với thực tế”, nhà báo Vương Tiến Toàn chia sẻ.
Ở vai trò biên tập, anh Toàn cho rằng khó khăn không phải thiếu chất liệu, mà là tổ chức các vấn đề thành một mạch thống nhất, tránh để mỗi bài trở thành một câu chuyện tách rời.
“Theo tôi, bài báo về văn hóa phải có cả chất liệu đời sống lẫn chiều sâu phân tích. Chỉ kể chuyện thì khó nhìn ra vấn đề chung; chỉ dẫn ý kiến chuyên gia lại dễ nặng lý luận. Việc biên tập là tìm được điểm chạm giữa hai yếu tố ấy, để mỗi kỳ có nội dung riêng mà vẫn góp phần trả lời câu hỏi xuyên suốt của loạt bài”, anh nói.
Là một nhà nghiên cứu về các vấn đề xã hội và gia đình, trong tuyến bài được giải của Báo Nhà báo & Công luận, GS.TS Đặng Cảnh Khanh phân tích sâu sắc những thách thức chưa từng có của gia đình Việt Nam trước làn sóng chuyển đổi số, đô thị hóa và kinh tế thị trường.
Ông chỉ ra ranh giới cần thiết giữa việc kế thừa tinh hoa truyền thống và loại bỏ các khuôn mẫu giáo dục bảo thủ, đồng thời nhấn mạnh gia đình không chỉ là một thiết chế xã hội mà bản thân nó là một giá trị sống cốt lõi, lấy chữ “tình” làm nền tảng.
Qua góc nhìn của mình, GS.TS Đặng Cảnh Khanh cảnh báo thực trạng gia đình bị biến thành “quán trọ” vô cảm khi một số người trẻ quá đề cao tự do cá nhân hay chỉ coi làm tròn trách nhiệm bằng vật chất. Từ đó, ông đề xuất giải pháp đồng bộ từ việc tăng cường giáo dục văn hóa gia đình cho thế hệ trẻ đến việc hoàn thiện các chính sách hỗ trợ các gia đình trẻ.
Những phân tích giàu tính nhân văn và thực tiễn của ông đã góp phần tạo nên chiều sâu học thuật, khẳng định đầu tư cho mái ấm gia đình chính là đầu tư cho tương lai phát triển bền vững của đất nước.
Những câu chuyện đời thường làm nên sức nặng
Ở bài “Nếp nhà - điểm tựa giữa những đổi thay”, nhà báo Nguyễn Diệu Linh đưa người đọc đến với hai gia đình tại Hà Nội. Đó là gia đình ông Đào Duy Tân, bà Nguyễn Thị Chử ở xã Chương Dương và gia đình chị Nguyễn Thị Huyền Trang, anh Phan Trường Giang ở phường Kiến Hưng.
Với gia đình ông Tân, bà Chử, nếp nhà được vun đắp qua việc học tập, rèn luyện, giữ gìn danh dự gia đình và gắn bó với quê hương. Ở gia đình chị Trang, anh Giang, những giá trị ấy hiện diện trong nỗ lực dung hòa công việc, chăm sóc con cái và dành thời gian cho nhau giữa nhịp sống đô thị luôn gấp gáp.
“Điều khiến tôi ấn tượng là nếp nhà không chỉ nằm trong lời dạy của ông bà, cha mẹ mà được thể hiện qua cách sống hằng ngày. Có những bài học không cần nói thành lời; chính sự tử tế, trách nhiệm và cách ứng xử của người lớn đã tác động đến con trẻ. Với các gia đình trẻ, việc gìn giữ giá trị ấy còn đòi hỏi sự chia sẻ, thấu hiểu trước những áp lực mới”, nhà báo Nguyễn Diệu Linh bày tỏ.
Theo nhà báo, viết về văn hóa gia đình dễ sa vào những nhận định "đẹp" nhưng chung chung. Bởi vậy, thay vì chỉ nêu các chuẩn mực, người viết cần tìm câu chuyện cụ thể để cho thấy một giá trị được gìn giữ hoặc thử thách như thế nào trong thực tế.
“Không thể lấy một khuôn mẫu áp cho mọi gia đình. Cuộc sống, quan niệm và cách giáo dục con cái đã khác trước. Điều quan trọng là dù thay đổi đến đâu, các thành viên vẫn quan tâm, tôn trọng và có trách nhiệm với nhau. Tôi muốn những câu chuyện đời thường giúp người đọc nhận ra điều đó, hơn là đưa ra những lời khuyên có sẵn”, chị Linh chia sẻ.
Thu hẹp khoảng cách thế hệ từ sự thấu hiểu
Nếu bài viết của Nguyễn Diệu Linh nhấn mạnh những giá trị được tiếp nối trong các gia đình cụ thể, nhà báo Nguyễn Đình Trung lại đi sâu vào một thách thức của đời sống hiện đại: khoảng cách vô hình giữa những người thân.
Trong bài “Xóa đi những khoảng cách vô hình trong nếp nhà hiện đại”, anh khai thác ý kiến của chuyên gia tâm lý Đinh Đoàn để lý giải những khác biệt trong suy nghĩ, thói quen và cách giao tiếp giữa các thế hệ. Người lớn có thể cho rằng mình đang quan tâm, bảo vệ con cái; người trẻ lại cảm thấy không được lắng nghe. Công nghệ làm thay đổi phương thức kết nối, song không phải nguyên nhân duy nhất của sự xa cách.
“Điều khiến tôi suy nghĩ là nhiều mâu thuẫn trong gia đình không hẳn bắt nguồn từ thiếu tình yêu thương, mà từ cách thể hiện khác nhau. Cha mẹ thường dựa vào kinh nghiệm của mình, trong khi con trưởng thành ở môi trường khác. Nếu không đối thoại, sự quan tâm có thể bị hiểu thành áp đặt”, nhà báo Nguyễn Đình Trung chia sẻ.
Từ góc nhìn ấy, việc giữ gìn nếp nhà không đồng nghĩa với yêu cầu thế hệ trẻ phải tuân theo mọi quy tắc cũ. Gia đình cần những nguyên tắc chung, nhưng cũng cần sự tôn trọng khác biệt, khả năng lắng nghe và điều chỉnh của tất cả thành viên.
“Báo chí không chỉ nhắc lại các giá trị tốt đẹp mà cần phản ánh cả những vấn đề mới đang đặt ra. Một tác phẩm có ý nghĩa không nhất thiết giải quyết hết mọi câu hỏi, nhưng phải giúp độc giả nhận diện những thay đổi và suy nghĩ về cách ứng xử tích cực hơn”, anh Trung nói.
Từ những ghi nhận thực tế đến phân tích của chuyên gia, loạt bài gửi đi một thông điệp xuyên suốt: nếp nhà chỉ thực sự bền vững khi những giá trị tốt đẹp được tiếp nối bằng hành động phù hợp với cuộc sống hôm nay. Giải Ba là sự ghi nhận dành cho tập thể tác giả, nhưng giá trị lâu dài của tác phẩm còn ở những câu hỏi được gợi mở cho mỗi gia đình.
Viết về văn hóa vì thế không nhất thiết bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi, những ứng xử bình dị trong mỗi gia đình cũng phản ánh những chuyển động sâu xa của xã hội.