Khi sáng tạo bị đánh cắp công khai
Trong thời đại ngày nay, sự phát triển vượt bậc của công nghệ, đặc biệt là các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo nên một cuộc cách mạng toàn diện, thay đổi hoàn toàn cách chúng ta tiếp cận và thụ hưởng các tác phẩm văn hóa.
Từ những chiếc đĩa CD hay sách in truyền thống ngày xưa, giờ đây âm nhạc, điện ảnh và văn chương đã nằm gọn trong các dịch vụ truyền phát trực tuyến (streaming), cho phép người dùng chạm đến kho tàng tri thức nhân loại mọi lúc, mọi nơi chỉ với một thiết bị cầm tay. Việc phân phối các sáng tạo mới không còn phụ thuộc vào các kênh trung gian truyền thống; thông qua mạng xã hội và các hệ thống phi tập trung, các nghệ sĩ có thể đưa tác phẩm của mình đến thẳng với công chúng toàn cầu, tạo nên một hệ sinh thái sáng tạo mở, đa chiều và không biên giới.
Bên cạnh đó, công nghệ còn đóng vai trò là "trạm tái tạo" đầy quyền năng, nơi AI có thể phục chế các bộ phim kinh điển, làm mới những bản thu âm cũ kỹ hay hỗ trợ các nhà sáng tạo nội dung tạo ra những sản phẩm đa loại hình một cách thần tốc.
Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ cũng kéo theo tình trạng xâm phạm bản quyền trở nên rất phổ biến. Đặc biệt, xu hướng làm phái sinh tác phẩm thông qua các bản phối mới (remix), cắt ghép nội dung (mashup) hoặc sử dụng AI để thay đổi nội dung mà không có sự đồng ý của tác giả gốc đang tạo ra những biến tướng phức tạp, gây thiệt hại trực tiếp đến quyền lợi kinh tế của nghệ sĩ hoặc các đơn vị sáng tạo.
AI trở thành lá chắn?
Trong bối cảnh nội dung số bùng nổ với tốc độ phi mã, năng lực kiểm soát thủ công của con người đã trở nên hoàn toàn bất khả thi trước sự tinh vi của các hành vi xâm phạm bản quyền. Khi hàng tỷ dữ liệu được tải lên mỗi giây, đôi mắt và tư duy của con người không thể nào rà quét hết mọi "ngóc ngách" của không gian mạng để phát hiện các hành vi sao chép, cắt ghép hay biến tướng nội dung.
Theo nhiều chuyên gia, việc chỉ dựa vào sức người để đối phó với những website lậu liên tục thay đổi tên miền hay các thuật toán luôn được cập nhật là cuộc chiến không cân sức, nơi chúng ta luôn đi sau kẻ vi phạm một bước. Do đó, việc áp dụng công nghệ hiện đại để ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền không còn là một lựa chọn, mà là một yêu cầu bắt buộc. Chỉ có những cỗ máy không ngủ, có khả năng phân tích dữ liệu ở quy mô lớn và phản ứng tức thời trong thời gian thực mới đủ sức giúp chúng ta thiết lập một hàng rào bảo vệ cho nền kinh tế sáng tạo.
Thực tế cho thấy, đã có một số đơn vị, tổ chức ứng dụng công nghệ số để theo dõi, khai thác, quản lý việc sử dụng các tác phẩm giải trí, nhằm tối ưu hóa và đem lại hiệu quả trong việc quản lý quyền tác giả trên không gian mạng; tăng khả năng theo dõi và kiểm soát vi phạm bản quyền trực tuyến, từ đó có thể đưa ra yêu cầu loại bỏ nội dung vi phạm.
Điển hình như các nền tảng YouTube, Meta, TikTok đều vận hành các hệ thống nhận diện nội dung tự động. Hệ thống content ID của YouTube hiện phát hiện và xử lý hơn 90% trường hợp vi phạm. Các nền tảng cũng cho phép chủ sở hữu lựa chọn chặn hoàn toàn nội dung dùng nhạc vi phạm hoặc giữ video nhưng chuyển doanh thu về chủ sở hữu hay cho phép sử dụng có điều kiện... Nhiều công ty công nghệ cũng đang thử nghiệm blockchain để lưu trữ và xác minh dữ liệu bản quyền, đảm bảo tính minh bạch và không thể chỉnh sửa.
Tại Việt Nam, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc (VCPMC) đã đưa vào sử dụng bộ công cụ Mis@asia, CIS-Net và các phần mềm quét dữ liệu chuyên dụng để theo dõi bản quyền trên YouTube, Facebook, TikTok, Spotify… đồng thời kết nối với mạng lưới CISAC toàn cầu và nhiều đối tác nước ngoài có thế mạnh về công nghệ.
Ngoài ra, VCPMC còn sử dụng 2 phần mềm để hỗ trợ việc ngăn chặn vi phạm, cũng như thực hiện yêu cầu, xác nhận tiền bản quyền trên môi trường số.
Trong đó, phần mềm Pronto - đối sánh dữ liệu; Aibiz - so khớp âm thanh có nhiệm vụ phát hiện các link âm nhạc vi phạm quyền tác giả, cung cấp số liệu, dữ liệu giám sát việc sử dụng tác phẩm âm nhạc, nghệ thuật trên các phương tiện thông tin đại chúng, cho phép chủ sở hữu quyền theo dõi chuỗi hoạt động thông qua bảng điều khiển tương tác đa chức năng. Việc ứng dụng AI để bảo vệ bản quyền cũng được tổ chức này tính đến...
Tại Diễn đàn Bản quyền Việt Nam - Hàn Quốc 2026 vừa diễn ra ở Hà Nội hôm 7/5, các chuyên gia cũng cho rằng ứng dụng công nghệ, đặc biệt là AI giữ vai trò quan trọng trong giám sát, bảo vệ bản quyền và ngăn chặn hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số.
Chia sẻ kinh nghiệm của Hàn Quốc, ông Chung Seung Pil, Trưởng phòng Kỹ thuật thông tin thuộc Cơ quan Bảo vệ bản quyền Hàn Quốc, cho biết nước này đã xây dựng hệ thống giám sát ứng dụng AI và dữ liệu lớn để tự động nhận diện nội dung vi phạm trên không gian mạng.
Theo đó, hệ thống AI có thể tự động tìm kiếm website nghi vấn qua từ khóa, phân tích mức độ vi phạm, nhận diện nội dung sao chép và truy vết nguồn phát tán ban đầu…
Công nghệ này còn có thể phân tích nguồn truy cập của người dùng vào website vi phạm thông qua tìm kiếm trực tiếp, từ khóa hay banner quảng cáo để xác định mạng lưới vi phạm. Việc có trong tay những dữ liệu này giúp cơ quan quản lý xác định đường phát tán nội dung trái phép và tăng tốc xử lý.
Ông Chung Seung Pil nhấn mạnh, sử dụng AI là giải pháp cần thiết khi các website phát tán trái phép liên tục thay đổi tên miền và mở rộng sang nhiều quốc gia. Hệ thống giám sát này cũng được phát triển theo hướng ước tính tỷ lệ nội dung vi phạm xuất hiện trên từng website nhằm hỗ trợ cơ quan quản lý đánh giá mức độ nguy hiểm của từng nền tảng.
Ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTT&DL) cũng cho rằng, công nghệ số và AI đang tái định hình hệ sinh thái nội dung toàn cầu. Khi nội dung số có thể được tạo ra, sao chép và phát tán gần như tức thời, các vấn đề bản quyền đã vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia, vì vậy hợp tác quốc tế là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả thực thi quyền tác giả trên môi trường số.
Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để công nghiệp văn hóa, sáng tạo tại Việt Nam phát triển bền vững và đủ sức cạnh tranh toàn cầu, đồng thời cũng là thước đo sự văn minh của một nền kinh tế sáng tạo.
