Khác biệt không còn ở thông tin, mà ở năng lực phán đoán
Theo ông Hà Thân, sự phát triển nhanh của AI đang làm thay đổi một trong những lợi thế truyền thống của người làm báo: khả năng tiếp cận và xử lý thông tin.
Nếu trước đây, lợi thế có thể nằm ở việc ai tiếp cận được nhiều thông tin hơn, xử lý nhanh hơn, thì AI ngày nay có thể hỗ trợ con người thực hiện những công việc này với tốc độ và quy mô lớn.
Trong bối cảnh đó, giá trị của người làm báo không còn chủ yếu nằm ở lượng thông tin nắm giữ, mà ở khả năng đánh giá thông tin, nhận diện bản chất vấn đề và đưa ra quyết định phù hợp.
Ông Hà Thân gọi đây là sự chuyển dịch từ “phân cấp thông tin” sang “phân cấp phán đoán”.
Theo ông, thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với việc xây dựng quy chế sử dụng AI trong các cơ quan báo chí. Quy chế không nên chỉ dừng ở việc quy định AI được làm gì, không được làm gì, mà cần hướng tới việc nâng cao năng lực của người sử dụng.
“Giá trị của người sử dụng AI không còn nằm ở việc tôi biết nhiều thông tin hơn người khác”, ông Hà Thân nói. Giá trị đó ngày càng phụ thuộc vào khả năng định hình vấn đề, quản lý sự mơ hồ và đưa ra phán đoán dựa trên trực giác, đạo đức và tầm nhìn dài hạn.
Ông cho rằng, dù được xây dựng dưới hình thức “Quy chế sử dụng AI” hay “10 nguyên tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí”, mục tiêu cuối cùng vẫn là xác lập một cách thức phối hợp trong đó AI hỗ trợ con người nâng cao năng lực, thay vì khiến con người trở nên phụ thuộc vào công nghệ.
“Đây chính là cách người làm báo ứng xử với công nghệ”, ông Hà Thân nhấn mạnh.
Điều phối con người, AI và hệ thống tòa soạn
Theo chuyên gia Hà Thân, cùng với sự thay đổi về vai trò của người làm báo, cách tiếp cận đối với quy chế sử dụng AI cũng cần thay đổi.
Ông đề xuất, thay vì chỉ hướng người sử dụng tới việc tuân thủ các quy định một cách máy móc, quy chế cần giúp các cơ quan báo chí hình thành năng lực điều phối giữa con người, AI và hệ thống vận hành của tòa soạn.
“Điều quan trọng không phải là khiến người viết bài làm việc như một “cỗ máy tuân thủ quy chế” - bởi đó là những việc AI có thể làm rất tốt - mà là tổ chức để con người và AI bổ trợ cho nhau trong cùng một quy trình sản xuất báo chí”, ông nói.
Theo ông, nhà lãnh đạo cần đóng vai trò “nhạc trưởng”, điều phối sự phối hợp giữa con người với thế mạnh về sáng tạo, thấu cảm; AI với ưu thế về tốc độ, dữ liệu; và hệ thống vận hành của tòa soạn.
Cũng từ góc nhìn này, ông Hà Thân nêu quan điểm, các cơ quan báo chí cần chuyển từ tư duy “bảo vệ vai trò” sang “xây dựng năng lực”. Điều cần ưu tiên là bồi dưỡng những năng lực cốt lõi mà AI không thể thay thế, như tư duy phản biện, đạo đức, khả năng xây dựng niềm tin và những giá trị nhân văn.
“Người làm báo dùng quan điểm của mình cùng với lập trường tư tưởng vững vàng để thấy biết, nhận thức rõ ràng đâu là toàn vẹn sự thật và cái tạo ra của AI, giữ được phẩm giá tối thượng: Phán đoán, Điều phối, Đạo đức và Niềm tin”, ông nhấn mạnh.
Đưa AI Agent thành “bộ lọc” của tòa soạn
Không chỉ đề xuất những định hướng về vai trò của con người, ông Hà Thân còn đưa ra một mô hình quản trị số nhằm hỗ trợ các cơ quan báo chí triển khai quy chế trong thực tế.
Theo ông, AI có thể trở thành một “bộ lọc” khách quan, giúp chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và kiểm soát rủi ro trước khi bài viết được chuyển tới Tổng Biên tập.
Giải pháp được ông đề xuất là xây dựng một Trợ lý AI (AI Agent), tích hợp toàn bộ “Quy chế sử dụng AI”, “10 nguyên tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí” cùng các nội dung bình luận về quy chế để hỗ trợ phóng viên và biên tập viên trong quá trình tác nghiệp.
Theo quy trình này, sau khi hoàn thành bản thảo, phóng viên sẽ đưa bài viết vào AI Agent. Hệ thống tự động trích xuất (Auto-tagging) phần lớn các thuộc tính của tác phẩm, gồm thông tin xuất bản và bản quyền (DC), các yếu tố 5W1H cùng nhiều trường dữ liệu phục vụ quản lý nội dung. Phóng viên chỉ cần bổ sung những thông tin cốt lõi còn thiếu và xác nhận trước khi chuyển sang bước tiếp theo.
Sau đó, AI Agent tiếp tục rà soát bài viết theo các tiêu chí của quy chế trước khi trình Tổng Biên tập xem xét. “AI có thể đảm nhận khoảng 90% khối lượng công việc liên quan đến việc trích xuất và chuẩn hóa dữ liệu, trong khi con người tập trung vào việc kiểm chứng, biên tập và chịu trách nhiệm đối với nội dung”, ông cho biết.
Ông cho rằng, nếu được triển khai phù hợp, mô hình này có thể giúp tăng tốc độ xuất bản sau khi hoàn thiện nội dung lên gấp 5-7 lần, nâng độ chuẩn xác của bài viết thêm khoảng 15-20%, đồng thời giảm đáng kể các sai sót về pháp lý và chính tả.
Để minh họa cho cách tiếp cận này, ông Hà Thân dẫn ví dụ về website xuavanay.ai. Nền tảng này được xây dựng trên kho dữ liệu sạch và có bản quyền, gồm các bài viết của Tập san Sử Địa, Tạp chí Xưa và Nay cùng nhiều đầu sách đã được phép xuất bản. Nhờ đó, hệ thống có thể hạn chế hiện tượng “ảo giác AI”, minh bạch hóa nguồn gốc thông tin để người dùng truy xuất lại bài viết gốc khi cần, đồng thời hỗ trợ tra cứu bằng ngôn ngữ tự nhiên mà vẫn giữ nguyên giá trị của các tư liệu lịch sử, văn hóa.
Theo vị chuyên gia, đây cũng là hướng mà các cơ quan báo chí có thể tham khảo khi triển khai AI chuyên ngành: xây dựng các hệ thống AI trên nền dữ liệu sạch, có bản quyền và được kiểm chứng, để công nghệ không chỉ giúp tăng tốc quy trình làm báo mà còn góp phần nâng cao chất lượng và độ tin cậy của thông tin.
