Trí tuệ nhân tạo - công cụ đắc lực săn giải Pulitzer

Công cụ gia tốc cho báo chí điều tra

Ngày 5/5/2025, Ban tổ chức giải thưởng Pulitzer công bố các tác phẩm đoạt giải và lọt vào vòng chung kết ở 15 hạng mục báo chí. Trong số đó, một người chiến thắng và ba nhóm tác giả lọt vào chung kết đã tiết lộ cách họ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quá trình điều tra – đánh dấu năm thứ hai liên tiếp giải thưởng yêu cầu thí sinh trình bày rõ ràng về mức độ sử dụng công nghệ AI.

Tuy nhiên, không như những gì công chúng hay tưởng tượng về AI gắn liền với ChatGPT hay các mô hình tạo sinh (generative AI), các nhóm phóng viên năm nay chủ yếu sử dụng các kỹ thuật học máy (machine learning) phát triển từ trước thời kỳ bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Họ là những người tiên phong âm thầm, vận dụng AI như công cụ gia tốc cho điều tra báo chí, chứ không phải để viết thay hay nghĩ thay.

“Ở giai đoạn này, việc sử dụng AI một cách có trách nhiệm đã trở thành một phần quan trọng trong bộ công cụ phong phú mà các nhà báo ngày nay sử dụng”, Marjorie Miller - quản trị viên giải Pulitzer nhận định. Bà cho biết các công cụ AI, khi dùng đúng cách, đem lại sự linh hoạt, chiều sâu và tính nghiêm ngặt cho các phóng sự - điều không thể thực hiện được vào một thập kỷ trước.

Đặc biệt năm nay, Pulitzer cũng đặt thêm một yêu cầu mới với các hạng mục Ảnh tin tức và Ảnh phóng sự: Thí sinh phải gửi kèm cả file ảnh gốc từ máy ảnh, thay vì chỉ gửi bản đã xử lý. Đây là động thái phản ánh mối quan ngại ngày càng lớn về việc lạm dụng AI để tạo ảnh giả, thao túng hình ảnh và làm lu mờ ranh giới tác quyền trong báo ảnh.

Phân tích hành trình chính trị

Tờ Wall Street Journal (WSJ) đã giành giải Pulitzer hạng mục Báo cáo quốc gia nhờ loạt bài phân tích về sự thay đổi trong giọng điệu chính trị của Elon Musk trên X (trước đây là Twitter). Kể từ khi mua lại nền tảng này năm 2022, Musk bắt đầu tận dụng tài khoản có hơn 200 triệu người theo dõi để thúc đẩy các thông điệp chính trị. Nhóm phóng viên đã phân tích hơn 41.000 tương tác của Musk trên X, hé lộ quá trình “chuyển mình” từ một doanh nhân công nghệ sang hình ảnh một nhân vật chính trị.

“Dù tôi có linh cảm là ông ấy sẽ chuyển hướng sang chính trị, nhưng mức độ rõ ràng của nó vẫn khiến tôi bất ngờ”, John West, nhà báo dữ liệu tại WSJ, chia sẻ. Anh cùng đồng nghiệp đã phân tích hơn 41.000 tương tác của Musk trên X. Câu chuyện này là một phần trong loạt bài giúp WSJ giành giải Pulitzer cho phóng sự quốc gia năm nay.

Dữ liệu ban đầu được lấy từ Trung tâm Pháp y Truyền thông của Đại học Clemson, bao gồm hầu hết bài đăng của Musk từ năm 2019. Sau khi chỉnh sửa và bổ sung thêm dữ liệu, họ dùng kỹ thuật học máy để biến các bài đăng thành những dãy số (gọi là vector). Việc này giúp máy tính hiểu được nội dung và mối liên hệ giữa các bài viết. Khi đưa các vector này lên bản đồ trực quan, những bài có nội dung hoặc từ khóa giống nhau sẽ tự động tụ lại thành nhóm. Nhờ vậy, nhóm nghiên cứu thấy rõ: cách Musk phát biểu trên mạng đã thay đổi rất nhiều theo thời gian.

“Phía trên toàn là nhập cư, chính trị và các vấn đề gây chia rẽ, còn phía dưới là meme và Tesla”, West mô tả. “Nó cho thấy cách ông ấy chuyển từ hình ảnh doanh nhân sang một nhân vật chính trị”.

Dự án này không dùng AI tạo sinh mà sử dụng mô hình gán vector từ bộ công cụ phát triển phần mềm (SDK) của Google. “Chúng tôi muốn nắm bắt ý nghĩa ngữ nghĩa của các meme”, West giải thích. “Mô hình gán ảnh giờ đã rất mạnh. Năm trước, chúng tôi còn chưa thể làm điều này”.

Quản trị viên Pulitzer Marjorie Miller nhận xét: “Một thập kỷ trước, đây là lãnh địa khó hiểu của giới nghiên cứu truyền thông và nhân văn kỹ thuật số. Còn 10 năm tới, những công cụ này có thể trở thành giải pháp trọn gói cho các nhà báo độc lập”.

Giải mã sự thật lịch sử

Lọt vào chung kết hạng mục Phóng sự, loạt bài “40 acres and a lie” (tạm dịch: “40 mẫu đất và một lời dối trá”) đã khai quật lịch sử thời Tái thiết sau Nội chiến Mỹ, hé lộ di sản đau lòng của chương trình 40 Acres and a Mule (40 mẫu đất và một con la). Các phóng viên từ các tổ chức Center for Public Integrity, Reveal và Mother Jones đã xác định hơn 1.000 người Mỹ gốc Phi từng là nô lệ được cấp đất sau Nội chiến, nhưng sau đó bị tước đoạt chỉ sau hơn một năm.

“Công cụ AI giúp chúng tôi tiếp cận lượng thông tin mà nếu làm thủ công thì phải mất cả đời mới xong”, phóng viên Alexia Fernández Campbell chia sẻ. Bộ dữ liệu gồm 1,8 triệu tài liệu số hóa của Cục Giải phóng nô lệ (Freedmen’s Bureau) là nguồn chính, nhưng không hề được lập mục lục hay đánh dấu rõ ràng. Hơn nữa, tất cả đều viết tay bằng nét chữ Spencerian từ thế kỷ 19.

Nhà báo dữ liệu Pratheek Rebala đã phát triển một thuật toán nhận diện hình ảnh tùy chỉnh, sử dụng các văn bản đã xác định trước để huấn luyện mô hình, sau đó cho mô hình quét toàn bộ kho lưu trữ. Kết quả, hàng trăm tên tuổi và tài liệu đất đai mới đã được phát hiện - điều mà nghiên cứu thủ công trước đó chưa làm được. Tổng cộng, nhóm đã xác định thêm khoảng 500 người từng được cấp đất.

Từ các tài liệu này, nhóm còn mở rộng điều tra theo hướng gia phả, truy tìm hậu duệ và phỏng vấn họ về các bất động sản tổ tiên bị mất.

Điều tra chiến sự từ xa

Bài điều tra của tờ Washington Post - lọt vào chung kết hạng mục Báo chí quốc tế - đã dùng công nghệ điều tra hình ảnh tiên tiến để bác bỏ lời giải thích của quân đội Israel về vụ không kích khiến hai phóng viên của Al Jazeera thiệt mạng ở Gaza.

Nhóm phóng viên đã phân tích dữ liệu từ máy bay không người lái và ảnh vệ tinh, đồng thời hợp tác với Preligens - một công ty AI chuyên về phân tích hình ảnh địa lý. Họ dùng công nghệ nhận dạng vật thể để tìm xe quân sự trong ảnh vệ tinh.

Phía Israel nói rằng họ không kích để tiêu diệt “một phần tử khủng bố đang điều khiển thiết bị bay đe dọa binh sĩ Israel”. Nhưng vụ tấn công ngày 7/1/2024 lại khiến hai nhà báo Hamza Dahdouh và Mustafa Thuraya tử vong, và làm hai người khác bị thương nặng.

Phân tích của Preligens cho thấy: Trong bán kính 10 dặm quanh hiện trường không có chiếc xe quân sự nào. Kết quả này trùng khớp với dữ liệu từ drone và đánh giá của các chuyên gia độc lập - không hề có mối đe dọa nào với binh lính Israel tại thời điểm xảy ra vụ việc.

Ngày càng có nhiều tòa soạn dùng AI để phân tích ảnh vệ tinh, đặc biệt ở Gaza - nơi báo chí quốc tế gần như bị cấm tiếp cận thực địa. Năm ngoái, một nhà báo đoạt Pulitzer của tờ New York Times cũng dùng AI để xác định vị trí hố bom, chứng minh Israel từng sử dụng vũ khí hạng nặng ở khu dân cư. Với Washington Post, mô hình của Preligens được dùng như một “máy quét mẫu hình” quy mô lớn.