TS Trần Anh Tuấn: Việt Nam không thiếu nhân tài, bỏ quên là lãng phí không đo đếm được

Sáng 22/9, Hiệp hội khoa học hành chính Việt Nam tổ chức Hội thảo thu hút, trọng dụng nhân tài trong kỷ nguyên mới.

Phát biểu đề dẫn, TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội, nhấn mạnh trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng để đất nước phát triển, nhân tài ngày càng được xem là một nguồn lực chiến lược đặc biệt quan trọng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bỏ quên nhân tài trong dân gian là "lãng phí không đo đếm được"

Theo TS Trần Anh Tuấn, Đảng đã có nhiều chủ trương về chính sách nhân tài; nhà nước đã ban hành các cơ chế, chính sách về nhân tài như phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, tuyển chọn, trọng dụng, đãi ngộ, tôn vinh…

Tuy nhiên, chính sách nhân tài ban hành và thực hiện còn mờ nhạt, chưa khả thi, chậm đột phá, vẫn đậm nét hành chính truyền thống, dẫn tới việc thực hiện nhiều hạn chế, chưa hiệu quả.

Chỉ rõ nguồn lực to lớn chưa được khai phóng, TS Trần Anh Tuấn khẳng định: "Việt Nam không thiếu gì nhân tài, nhất là ngoài khu vực công, trong dân gian. Nếu không phát hiện và trọng dụng được thì đây là một sự lãng phí rất lớn, không đo đếm được".

Ông cũng thông tin Trung ương sắp tới sẽ xem xét Đề án Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân tài trong các ngành mũi nhọn.

Để tạo chuyển biến thực chất, ông Tuấn nhấn mạnh: "Chính sách nhân tài phải coi là Quốc sách, được tư duy và hoạch định phù hợp với kinh tế thị trường, nhà nước pháp quyền, chế độ công vụ, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số".

Theo ông, lực cản lớn nhất khiến chính sách lâu nay chưa hiệu quả là do thiếu bộ tiêu chí rõ ràng để định vị và nhận diện nhân tài.

Không đánh đồng nhân tài với bằng cấp, chức vụ hay thâm niên

Dẫn ý kiến chỉ đạo mang tính thực tiễn sâu sắc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, TS Trần Anh Tuấn cho rằng đã đến lúc phải xác lập tư duy mới: Nhân tài phải được nhận diện bằng phẩm chất, năng lực thực tế và sản phẩm cụ thể; tuyệt đối không đồng nhất nhân tài với người có bằng cấp cao, học hàm, học vị, chức vụ quản lý hay thâm niên công tác.

Phân tích về "chân giá trị", ông khẳng định tiêu chí cốt lõi của nhân tài là Đức và Tài. Tài năng ấy phải được chứng minh bằng công trạng, bằng những sản phẩm cụ thể giải quyết được các bài toán khó của thực tiễn và thúc đẩy sự phát triển của đất nước.

Đồng thời, tư duy làm chính sách phải thoát khỏi không gian công vụ khép kín: "Phải thay đổi căn bản từ chỗ coi nhân tài là đối tượng hưởng ưu tiên, ưu đãi sang coi nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt để nâng cao năng lực quốc gia".

Khẳng định người đứng đầu là mắt xích quyết định sự thành bại của chính sách, TS Trần Anh Tuấn kiến nghị cần phân cấp thẩm quyền đầy đủ đi đôi với ràng buộc trách nhiệm cá nhân.

"Người đứng đầu chịu trách nhiệm phát hiện, bố trí, giao nhiệm vụ và tạo môi trường làm việc cho nhân tài; đồng thời phải chịu trách nhiệm nếu sử dụng sai năng lực, để mất người giỏi do môi trường thiếu công bằng, hoặc có hành vi đố kỵ, cản trở, trù dập", ông Tuấn nhấn mạnh.

Tiếp cận nhân tài còn nặng về thu hút hơn là phát hiện, phát triển và sử dụng

Đánh giá thẳng thắn về bức tranh thực tế, PGS. TS Lê Minh Thông, nguyên Trợ lý Chủ tịch Quốc hội, chỉ rõ: "Chúng ta có rất nhiều chính sách, nhiều quy định và nói rất nhiều về nhân tài, nhưng kết quả đến nay thu được chẳng bao nhiêu".

Phân tích "8 điểm không ổn" trong cách tiếp cận hiện nay, ông Thông nhấn mạnh tư duy tuyển chọn vẫn nặng về bằng cấp, chức danh và thành tích quá khứ.

Đáng chú ý, việc thu hút đang bị hiểu sai lệch: "Tiếp cận nhân tài còn nặng về thu hút hơn là phát hiện, phát triển và sử dụng. Chỉ chăm chăm 'hút' cái có sẵn mà không nghĩ đến câu chuyện tạo dựng nhân tài".

Bên cạnh đó, việc áp dụng mô hình quản lý hành chính máy móc khiến nhân tài bị trói buộc vào các quy trình cứng nhắc. Tư duy chính sách còn bị bó hẹp trong khu vực công, nặng về đãi ngộ vật chất đơn thuần như nhà cửa, lương bổng mà bỏ quên điều kiện cốt lõi để họ phát huy năng lực. Đồng thời, sự thiếu vắng cơ chế cạnh tranh, sàng lọc liên tục dẫn đến nghịch lý "cứ được công nhận là nhân tài thì mãi là nhân tài".

Khái quát về nút thắt lớn nhất trong sử dụng nhân lực chất lượng cao, PGS. TS Lê Minh Thông nhận định: "Lâu nay, chúng ta ưu đãi nhưng không giao quyền, bắt nhân tài làm việc hành chính như bình thường nên họ không phát huy được. Nhân tài ở đâu cũng có, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng biết cách sử dụng".

Đồng quan điểm về việc chính sách chưa theo kịp đòi hỏi thực tiễn, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội Phan Trung Lý lưu ý khái niệm nhân tài mới trong bộ máy vẫn phải gắn chặt với chuẩn mực cán bộ, công chức, đáp ứng yêu cầu "vừa hồng vừa chuyên" của Bác Hồ.

Đặt câu hỏi gai góc vào các tiêu chí tuyển chọn và giữ chân nhân tài lâu nay, ông Lý nêu thực tế: "Gần đây có chính sách ưu tiên tuyển dụng thủ khoa, nhưng thủ khoa đã phải là nhân tài chưa? Rồi một số chính sách mời chuyên gia nước ngoài về nước. Chúng ta mời GS Ngô Bảo Châu về nước, cấp biệt thự, cấp nhà ở nhưng vẫn không giữ được".

Từ bài học đó, ông Phan Trung Lý cho rằng muốn giải quyết tận gốc vấn đề, không thể dựa vào những ưu đãi cơ học, đơn lẻ mà phải kiến tạo một "hệ sinh thái" hoàn chỉnh.

Hệ sinh thái này đòi hỏi 4 mắt xích đồng bộ: nhận diện chính xác nhân tài; xác lập chủ trương rõ ràng; thiết kế chế độ đãi ngộ đảm bảo điều kiện sống - cống hiến; và đặc biệt là môi trường làm việc cởi mở, có thiện chí đón nhận sản phẩm sáng tạo đầu ra của họ.