Sáng 13/11, tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội), hội thảo quốc tế “Nghề làm giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy Dó của Việt Nam: Bảo tồn, diễn giải và đối thoại văn hóa” diễn ra với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, chuyên gia bảo tàng, nghệ nhân và đại diện các tổ chức văn hóa hai nước.
Hội thảo mở ra diễn đàn trao đổi kinh nghiệm bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị nghề thủ công truyền thống trong đời sống đương đại.
Sự kiện do Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc tổ chức, nằm trong khuôn khổ Dự án “Trưng bày Văn hóa Hàn Quốc” giai đoạn 2019-2028, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc tài trợ thông qua Trung tâm Văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam.
Thông qua việc nghiên cứu, đối chiếu hai nghề làm giấy Hanji và giấy Dó, hội thảo tập trung làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, kỹ thuật và tri thức bản địa được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Qua đó, các đại biểu cùng chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn di sản nghề thủ công, tìm kiếm phương thức kết nối di sản với cộng đồng và công chúng hiện nay.
Giấy Hanji của Hàn Quốc và giấy Dó của Việt Nam không đơn thuần là những sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng hệ thống tri thức phong phú về môi trường tự nhiên, nguồn nguyên liệu, kỹ thuật xử lý xơ sợi, công cụ chế tác và kinh nghiệm tổ chức sản xuất. Mỗi công đoạn làm giấy đều phản ánh sự thích ứng của con người với điều kiện sinh thái, đồng thời thể hiện quá trình tích lũy kỹ năng và kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.
Trong đời sống, giấy truyền thống hiện diện ở nhiều lĩnh vực như ghi chép, in ấn, thư pháp, giáo dục, hội họa, kiến trúc và tín ngưỡng. Những sản phẩm, tư liệu được lưu giữ trên giấy còn góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng, trở thành một bộ phận quan trọng của di sản văn hóa và di sản tư liệu.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam - cho biết, nghề làm giấy thủ công đang đứng trước nhiều thách thức do sự thay đổi của nhu cầu thị trường, tác động từ sản xuất công nghiệp, sự thu hẹp nguồn nguyên liệu và những biến đổi trong môi trường thực hành nghề. Một số công đoạn sản xuất hiện chỉ còn được duy trì bởi số ít nghệ nhân, đặt ra nguy cơ mai một tri thức và kỹ năng truyền thống.
Tuy nhiên, những hướng tiếp cận mới cũng đang mở ra cơ hội cho giấy truyền thống. Từ một vật liệu phục vụ nhu cầu sinh hoạt, giấy Hanji và giấy Dó ngày càng được ứng dụng trong nghệ thuật, thiết kế, giáo dục, du lịch cộng đồng, bảo quản hiện vật và các sản phẩm công nghiệp văn hóa sáng tạo.
Theo PGS.TS Lê Hải Đăng, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những hướng khai thác mới thực sự hỗ trợ cộng đồng và người làm nghề, đồng thời không làm mất đi tri thức, kỹ năng cũng như ý nghĩa văn hóa vốn có. Bảo tồn di sản nghề thủ công vì thế không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ sản phẩm hay tư liệu, mà quan trọng hơn là duy trì các điều kiện để nghề tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Đề cập đến mối quan hệ giữa hai nghề làm giấy, ông cho rằng Hanji và giấy Dó có những điểm tương đồng nhưng mỗi nghề được hình thành trong bối cảnh lịch sử, môi trường sinh thái và xã hội riêng. Sự khác biệt về nguyên liệu, kỹ thuật, quy mô sản xuất, công cụ và công dụng phản ánh đặc trưng của từng vùng, từng cộng đồng.
Việc đặt hai nghề truyền thống trong mối tương quan không nhằm giản lược chúng thành những điểm chung, mà giúp nhận diện sâu hơn bản sắc riêng của mỗi loại giấy. Đối thoại văn hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi những khác biệt được lý giải trong bối cảnh cụ thể và tiếng nói của nghệ nhân, những người trực tiếp thực hành, được tôn trọng và lắng nghe.
Trong khuôn khổ hội thảo, ba phiên chuyên đề được tổ chức, gồm: “Nghề làm giấy Hanji và giấy Dó: Tri thức bản địa và giá trị đương đại”; “Từ làng nghề đến bảo tàng: Diễn giải di sản và kết nối công chúng”; “Thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - Hàn Quốc qua đối thoại và giao lưu văn hóa”.
Bên cạnh hoạt động trao đổi học thuật, các nghệ nhân Việt Nam và Hàn Quốc trực tiếp trình diễn, hướng dẫn trải nghiệm quy trình làm giấy Hanji và giấy Dó. Hoạt động này giúp công chúng tiếp cận trực quan với kỹ thuật chế tác, hiểu hơn về giá trị của nghề thủ công truyền thống cũng như những tri thức được gửi gắm trong từng công đoạn sản xuất.
Thông qua hội thảo, hai bảo tàng hướng tới thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, đổi mới phương thức trưng bày, giáo dục và trải nghiệm di sản, đồng thời tìm kiếm những giải pháp bảo tồn gắn với cộng đồng.
Từ câu chuyện của hai nghề làm giấy, sự kiện góp phần tăng cường hiểu biết, kết nối những giá trị văn hóa tương đồng và khác biệt, qua đó làm sâu sắc hơn quan hệ giao lưu văn hóa Việt Nam - Hàn Quốc.
