Từ sáng sớm, dòng người đã lặng lẽ hướng về khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội pháo binh 45 tại trận địa pháo Bãi Dừa. Trong làn khói hương nghi ngút, tiếng chuông, tiếng mõ hòa cùng nhịp điệu trang nghiêm của các nghi lễ truyền thống, từng bước chân như chậm lại trước không gian linh thiêng, nơi ghi dấu một thời khói lửa oanh liệt.
Dự buổi lễ có Thiếu tướng Trần Đức Thắng - Bí thư Đảng ủy Cục Chính trị, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu 7; Phó Chủ nhiệm Thường trực Ủy ban Kiểm tra Tỉnh ủy Phan Tấn Linh; cùng lãnh đạo các sở, ngành cấp tỉnh, nguyên lãnh đạo huyện Nghi Xuân và đông đảo Nhân dân địa phương.
Về phía xã Cổ Đạm có Bí thư Đảng ủy Phan Văn Thư, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Lê Tiến Hải, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Văn Tuấn.
Theo tư liệu lịch sử, trước năm 1960, Đại đội pháo binh 45 là đơn vị bảo vệ bờ biển trực thuộc Khu tuần 2 Hải quân, đóng quân tại Hải Phòng. Năm 1961, đơn vị được điều động về xã Xuân Hội (huyện Nghi Xuân cũ) làm nhiệm vụ bảo vệ vùng biển Bắc Trung Bộ. Sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ (5/8/1964), đơn vị được chuyển giao về lực lượng bộ đội địa phương, trực thuộc Tỉnh đội Hà Tĩnh (nay là Bộ CHQS tỉnh).
Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, để đảm bảo bí mật, đơn vị thường xuyên cơ động qua nhiều trận địa thuộc các xã Xuân Hội, Xuân Trường, Xuân Yên, Xuân Liên và Cương Gián. Đỉnh điểm là trận chiến vào chiều 12/7/1968 tại trận địa pháo Bãi Dừa.
Khoảng 14 giờ ngày hôm đó, khi phát hiện tàu chiến Mỹ xâm phạm vùng biển cách bờ khoảng 8km, Đại đội C45 đang chốt tại Bãi Dừa nhận lệnh nổ súng. Gần 30 máy bay địch lập tức quần thảo, dội bom, bắn rốc-két, phóng tên lửa xuống trận địa. Trong biển lửa khốc liệt, 4 khẩu pháo 105mm cùng 4 khẩu 12,7mm bị đánh phá dữ dội, trận địa gần như bị san phẳng.
Cuộc chiến không cân sức kéo dài gần 2 giờ đồng hồ đã cướp đi sinh mạng của 20 cán bộ, chiến sĩ C45. Nhiều người anh dũng hy sinh ngay trên mâm pháo, khi tuổi đời còn rất trẻ. Máu của các anh đã hòa vào cát biển, viết nên bản hùng ca bất tử của lòng quả cảm và tinh thần chiến đấu kiên cường.
Sau trận đánh, đồng đội và lực lượng dân quân xã Xuân Liên đã nhanh chóng có mặt cứu chữa người bị thương, khâm liệm các liệt sĩ và an táng tại đồi Bồng Bộng. Trải qua nhiều năm, một số hài cốt được quy tập về nghĩa trang liệt sĩ, số khác được gia đình đưa về quê an táng.
Mang trong mình ký ức không thể phai mờ về trận chiến năm xưa, ông Lê Văn Thức (xã Tiên Điền) – nguyên chiến sĩ Đại đội pháo binh 45 xúc động khi trở lại nơi đồng đội ngã xuống: “Mỗi lần trở lại nơi này, lòng tôi lại nghẹn lại khi nhớ về những người đồng đội đã hy sinh khi tuổi đời còn quá trẻ, có những người chỉ mới nhập ngũ chưa đầy vài chục ngày. Nhìn khu tưởng niệm được xây dựng khang trang, tôi vô cùng xúc động và cảm thấy biết ơn chính quyền, các nhà tài trợ đã góp phần gìn giữ ký ức thiêng liêng này”.
Từ mong muốn tri ân và gìn giữ ký ức lịch sử, cấp ủy, chính quyền địa phương đã huy động các nguồn lực để xây dựng Khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội pháo binh 45 ngay tại trận địa Bãi Dừa. Công trình được khởi công từ tháng 6/2025 với tổng kinh phí gần 7 tỷ đồng, trong đó hơn 2 tỷ đồng được huy động từ nguồn xã hội hóa của các mạnh thường quân và con em xa quê.
Khu tưởng niệm được thiết kế hài hòa với không gian di tích, gồm nhiều hạng mục như nhà tưởng niệm, bia ghi danh, nhà soạn lễ, hệ thống đường vào, khuôn viên và điện chiếu sáng… tạo nên một quần thể kiến trúc trang nghiêm, linh thiêng.
Lễ yên vị được tổ chức theo nghi thức truyền thống, với các nghi lễ cầu siêu, dâng hương diễn ra trang trọng, đúng phong tục. Từng nén hương được thắp lên không chỉ là lời tri ân mà còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những người đã ngã xuống với thế hệ hôm nay.
Ông Nguyễn Văn Tuấn - Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm nhấn mạnh: “Khu tưởng niệm các liệt sĩ Đại đội pháo binh 45 Hà Tĩnh là địa chỉ thiêng liêng, ghi dấu sự hy sinh anh dũng của 20 liệt sĩ vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Việc đầu tư tôn tạo không chỉ là trách nhiệm, mà còn là sự tri ân sâu sắc của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân đối với các anh hùng liệt sĩ. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục kêu gọi đầu tư nhiều hạng mục như xây dựng quảng trường, hồ sen... để tạo thành một quần thể khu di tích”.
Sự hiện diện của công trình không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử của di tích Bãi Dừa, mà còn trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ. Nơi đây, ký ức về một thời chiến đấu oanh liệt sẽ còn được gìn giữ, lan tỏa như một lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình, độc lập hôm nay.
